تأملی بر انسان و کنش در فیلمهای فرهادی
فریاد ناصری
هر بار كه کار تازهای از اصغر فرهادی به دستها و دیدها میرسد، حرفهای زیادی در نقد و تعریفش به میان میآید. در میان این حرفهاي مخالف و موافق دیده و خواندهایم کسانی یکی از ویژگیهای فیلمهای فرهادی را اخلاقیبودن آنها میدانند. من در این یادداشت حرفم بیشتر بر سر این ایده است و پرسشم این است آنها که میگویند فیلمهای فرهادی اخلاقی است، اخلاق را به چه معنایی به کار میبرند؟ اگر از اخلاقیبودن مرادشان دستهبندی خاصی از بایدونبایدهاست که در دید و فهم من کارهای فرهادی درگیر بایدونبایدهای هیچ دستهبندی اخلاقیای نیست و اصلا از این راه در پی قضاوت درست و غلطهای آشنا و از پیش موجود نمیرود. از دید و فهم من شاید اگر دوستان قائل به قولِ مذکور کمی بیشتر ظرافت در تأمل به خرج میدادند به جای اخلاقینامیدن فیلمها آنها را درگیر با کنشها میدانستند؛ کنشهایی که کسان فیلم در نهایت بهتنهایی و در محکمه خود باید تشخیص دهند که درست است یا غلط بیآنکه به معیاری برین چنگ زنند یا نزنند. در فیلمهای فرهادی افراد وادار به هوشیاری مدام میشوند. یعنی سیر اتفاقات و وقایع چنان پیش میرود که آنها از ندیدن و نشنیدن و تأملنکردن وادار میشوند مدام و بیشتر این مراتب را در خود بیدار کنند و در نهایت مسئولیت فهم را هم برعهده بگیرند. من در یک یادداشت که تنها ایده میآورد و بدون شمایل تحقیقی است، میخواهم بگویم این آگاهبودن به کنش، این مدام کنش را در زیر دیدآوردن، ایدهای بسیار کهن و از آرزوهای دیرین انسان ایرانی است؛ آگاه و واقف مدامبودن به خود و رفتار. این آگاه و واقف و شاعربودن مدام، هر روز تو را در معرض خودت میگذارد که بسنجی آنچه کردم و گفتم یا نکردم و نگفتم درست بود یا غلط برای منفعت شخصی بود یا قول و فعلی بود برای حقیقت. فرهادی این آرزوی دیرین ما را حالا به شکل پرسشها، انگارها و تعلیقها پیشِروی ما میگذارد، هر قول و عملی در فیلمهای او ما را به قطعیتی رهنمون نمیشود، بلکه بیشتر ما را با آن درون سنجشگرمان مواجه میکند همان که کسان فیلم با آن درگیرند. شما این درگیری و تأمل بر کنش را تقریبا در همه کارهای برجسته فرهادی میبینید. فرهادی آن بزنگاههای همیشه مخفی و درونی ما را که به دلیل غلطبودن آن را شخصی مینامیم در حالی که بسیار عمومی است به دید میآورد. در فیلمهای او تردید و تعلیق و ندانستگی نه برای زیباکردن فیلم که از دل ضرورت زیستن بر زمین و در بین دیگران است که برمیآید. نیای درست انسان جهان فرهادی انسان عالم حافظ است؛ چنانکه گفتهاند: متحیر بین زهد و گناه. اکنون فرهادی پوسته گناه و عمل خیر را برکنده و انسانش را با لحظه درونی و معتبر برای اکنون و خودش تنها گذاشته است. اینکه اکنون میکنم یا باید بکنم این کنش من کنشی است درست یا اشتباه؟ این دروغی که میگویم، این راهی که میروم؟ این حرفی که میزنم... تمام این پرسشها در لحظه درونی و اکنونی شخص بر او وارد میشوند و تنها اوست که باید دریابد حالا کدام انتخاب و مسئولیت انتخابش را هم بپذیرد چرا که هیچ قانونی در بیرون از او به او چنان که خودش واقف است، نیست. گویی مردی در پیادهرو قدم میزند. زنی خوشاندام ناگهان در میدان دیدش ظاهر میشود. این ظهور ناگهانی خوشش میافتد. حالا خیره میشود و برانداز میکند. نه چشم میدزدد و حواس را پرت میکند یا نه تند میکند و میگذرد. برای هر کدام از اینها در بیرون از او در دل هر بستهای از اخلاقیات قضاوتی هست، اما قضاوت درون او چیست؟ کدام است؟ او نگاه میکند و میگذرد و باز سر میچرخاند تا رخ بهشت و دوزخ خود را ببیند. او بهشتش را میبیند یا دوزخش را هیچ کس جز او نمیداند که او چه میبیند. فیلمهای فرهادی دقیقا این نقطه را نشان میدهند؛ نقطهای را که هیچ کس نمیداند آن نقش به پرده چه میبیند. این پایان باز نیست. این گشودهماندن رخ جهان تازهای است که بر انسان متأمل آشکار شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.