|

چاپ ديگري از «تالار آیينه»

از مشروطه و درد هزارساله

پانيذ زرتابي: «تالار آیينه» از آثار مهم امیرحسن چهل‌تن است كه به‌سياق غالب آثار او، پس‌زمینه‌اي تاریخی دارد. تمركز خاصِ رمان بر شخصيت‌هاي زن، «تالار آيينه» را همراه رمان ديگر اين نويسنده با نام «مهرگیاه»، در زمره رمان‌هايي مي‌نشاند كه موقعیت زنان ساخت روایی رمان را هم رقم مي‌زنند. گويي دنیای زنانه با تمام رمزورازهايش به وجوه پنهان تاریخ رسمی نقب مي‌زند و با اين رويكرد است كه چهل‌تن روايت ديگري از تاريخ رسمي را در ادبيات ممكن مي‌كند. زنان در این رمان، شخصیت‌هاي اصلی‌اند و نویسنده از خلال وقایع روزمره زندگی آنان، در يك دوره تاريخي ملتهبِ خاص يعني عصر مشروطه، موقعیت اجتماعی زن ایرانی را به تصوير مي‌كشد. شاه‌زمان، همسرِ ميرزا از فعالان جنبش مشروطه همراه دو دخترش، مهراعظم و ماه‌رخسار از شخصيت‌هاي محوري كتاب هستند و ديگر شخصيت‌ها نيز ارتباطي نسبي يا سببي با اين خانواده دارند. فخرالحاجیه، خواهر میرزا است که به‌خاطر فعالیت‌هاي سیاسی برادر با اين خانواده قطع رابطه کرده است يا دده‌سياه، كنيز خانواده كه دلسوزِ آنهاست و اوضاع خانه را سروسامان مي‌دهد. به بياني ديگر چهل‌تن در رمان پنج‌بخشيِ «تالار آیینه» تاريخ مشروطيت را از نگاهي زنانه روايت مي‌كند. «هزار سال است زن‌هاي اين خانه به همين درد مي‌ميرند. خانوم‌بزرگ هم همين‌طور مرد... توي خاك باغچه‌ها طلسم هزارساله چال شده... اين خانه روشني مي‌خواهد ميرزا نمي‌داند.» از ديگر وجوهِ آثار چهل‌تن توجه خاص او به مكان‌ها و رابطه اين مكان‌ها با رخدادها و شخصيت‌هاست و چون «تالار آيينه» بناست دوران پُرشور و التهابِ مشروطه را روايت كند، با صحنه‌اي آغاز مي‌شود كه مردم به خيابان‌ها ريخته‌اند، اما نويسنده با ظرافتِ بسيار اين اتفاق را از زبان يكي از زنان روايت مي‌كند. «نه؛ سكوت بود و آنگاه دوباره قناريها زير و يكدست از كنج ايوان چهچه زدند. آفتاب بالا مي‌آمد و از لابلاي شاخ‌وبرگ پيچيده نسترن‌ها كه چون چتري پنجره باز اتاق ارسي را مي‌پوشاند، همراه با احساس لَخت‌كننده يك روز گرم به درون مي‌تابيد...» در همين احوال نيرزمان خواهرِ شاه‌زمان به خانه مي‌آيد و خبر از «قيامتي حوالي مسجد حاج ابوالحسن» مي‌دهد و آرامش ظاهري خانه را بر هم مي‌زند. نیرزمان مي‌آيد تا از شاه‌زمان و دخترانش بخواهد که همپاي او به کوچه و خیابان بروند و در جنبش انقلاب مشروطه شرکت كنند. لحنِ اعتراضي خطاب به خواهرش، شاه‌زمان همان دمِ حضور اين نگاه را نشان مي‌دهد: «دنيا را آب ببرد، شما را خواب برده است!» او حتا دليلِ بيماري خواهرش را نشستن كنجِ خانه و بي‌خبري او از وقايع سياسي كشور مي‌داند. «دخترها آماده رفتن بودند. دده‌سياه چادر مشكي از يخدان بيرون آورد و گفت: پس من هم مي‌آيم... شاه‌زمان نوار روبنده را پشت‌سر بست...» و همگي روانه شهر شدند. زير گذر دكان‌ها را مي‌بستند. خبر گوش‌به‌گوش مثل وزش هول‌آور يك طوفان در شهر جاري مي‌شد. لنگه در خانه‌ها باز بود، خانه‌ها آماده مي‌شدند تا در سرنوشت شهر شريك شوند. جمعيت به‌هم مي‌فشرد و پرزمزمه و بي‌قرار، حامل رازي بزرگ و پيچيده پيش مي‌رفت. صدا به صدا نمي‌رسيد. جمعيت شكاف برداشت؛ قزاقها دهانه اسب‌ها را مي‌كشيدند كه جمعيت دوباره چون موج به‌هم بر‌آمد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.