|

جشنواره‌ای برای سینمای مستقل

فرانک آرتا

سال‌ها بود که بخش بین‌الملل جشنواره فیلم فجر، هیچ نکته‌ای برای ارائه نداشت. قریب‌به‌اتفاق بخش فیلم‌های ایرانی جشنواره هم مورد توجه ایرانی‌ها و هم‌ ميهمانان خارجی قرار گرفت. با تفکیک بخش ملی و بین‌المللی از سال گذشته، با وجود برگزاری ناموفق دوره اول، دوره دوم با موفقیت و نظم خوبی برپا شد. هرچند که کاستی‌هایي هم داشت. رضا میرکریمی که دبیری جشنواره جهانی فیلم فجر را از سال گذشته تا امروز برعهده دارد، توانسته جشنواره‌ای قابل دفاع را مدیریت کند. با او درباره جزئیات این جشنواره گفت‌وگو کردیم که می‌خوانید: ‌

آقای میرکریمی جشنواره سال گذشته چقدر شما را به اهداف‌تان نزدیک کرد و از این نظر برای این دوره جشنواره چه کارهایی می‌خواهید انجام دهید؟ از نیمه‌های سال 1394 مسئولیت دبیری جشنواره جهانی فیلم فجر را پذیرفتم. از بدو امر با جشنواره‌ای مواجه شدم که به گفته مدیران سینمایی نتوانسته بود توقعات را به طور کامل برآورده کند. شاید بسیاری از مخالفت‌ها به دلیل اجرای نه ‌چندان موفق جشنواره نخست جهانی نشئت گرفت و معتقد بودند جدایی جشنواره بین‌المللی از جشنواره ملی کاری خطا بوده و باید دوباره یکی شوند. استدلال‌شان هم این بود که در چنین شرایطی، به نظر می‌رسد موانع بزرگی از جمله اینکه تماشاگران ایرانی چندان علاقه‌مند به دیدن فیلم خارجی روی پرده نیستند، وجود داشت. دیگر اینکه محدودیت‌هایی در پخش فیلم خارجی داریم. یکی از اهداف جشنواره‌های جهانی بردن ميهمانان خارجی میان مردم است که در ایران، شدنی نیست. از سوی دیگر توانایی لازم در ایجاد نظم در امور اجرائی جشنواره را نداریم. از سوی دیگر سینماگران برجسته به ایران سفر نمی‌کنند. با همه سازهای ناکوک که برخی منصفانه و برخی هم مغرضانه بود، سعی کردیم در ابتدا دوره‌های قبلی جشنواره را آسیب‌شناسی کنیم. از همکارانم خواستم فهرستی از موانع و معایب دوره‌های قبل را دسته‌بندی کنند و بعد از بررسی‌ها به این نتیجه رسیدم که اغلب مشکلات با داشتن استراتژی متخصص، قابل رفع است. مهم‌ترین مسئله برای رفع و رجوع‌کردن موانع چه بود؟ به نظرم مهم‌ترین مسئله نداشتن هدف در برپایی جشنواره است. این هدف چه مختصاتی باید داشته باشد؟ باید ریشه در منافع ملی داشته باشد و آن را تقویت کند. ما هم در اهداف اجرائی و هم محتوایی دنبال نکته مهم‌تری باید باشیم و آن هم فعال‌کردن دیپلماسی عمومی و در ذیل آن دیپلماسی فرهنگی از طریق سینماست. به‌خصوص تعامل با سینمای منطقه، قاره آسیا و درنهایت جهان جزء، اهداف پیشِ‌روی ماست. تحلیل‌مان هم این است که وقتی ما سینمای قدرتمند در سطح جهان داریم، چرا جشنواره‌ای قدرتمند همپای آن نداشته باشیم. چرا باید جشنواره‌های دیگر فیلم‌های ما را آن هم بعضا گزینشی معرفی کنند. ضمن اینکه جشنواره جهانی فیلم فجر می‌تواند فیلم‌هایی از ملل جهان را که گرایش‌های خانوادگی، معنوی، اخلاقی و مذهبی را که سینمای ایران پرچم‌دار آن است، معرفی کند. با این نگاه، دیگر ما نمی‌توانیم صرفا پیرو باشیم؛ چون خودمان صاحب سلیقه هستیم. پس باید این بخش را نمایندگی و فیلم‌های این‌چنینی را کشف کنیم. در گام اول ما در سال گذشته فیلم‌هایی از این دست را از کشورهای آسیانه میانه، قفقاز و خاورمیانه، توانستیم معرفی کنیم. با این توضیحات فکر می‌کنید به خواسته‌های‌تان برسید؟ البته تا رسیدن به ایده‌آل‌ها مسیري طولانی را باید طی کنیم. ولی با توجه به امکانات موجود و زمان کمی که در اختیار داشتیم، پذيرفتني به نظر می‌رسد. جدا از هدف اصلی که مطرح کردید، مقصدتان به کدام سو است؟ معتقدم جشنواره محل تعامل افراد حرفه‌ای سینماست. یعنی این جشنواره باید محلی باشد برای تلاقی، تماس و ارتباط کارشناسان، منتقدان و فیلم‌سازان صاحب‌فکر دنیا. ما همه برنامه‌ها را در کاخ جشنواره- پردیس چارسو- متمرکز کردیم. با استقرار در این فضا بسیاری از ميهمانان خارجی که سال‌های قبل هم به ایران آمده بودند، می‌گفتند انگار برای نخستین بار به جشنواره فیلم فجر می‌آییم! چون قبلا مردم را کمتر می‌دیدیم و دیدار با سینماگران هم فقط در ميهمانی‌ها امکان‌پذیر بود. اما حالا خوشحالیم که با مردم و سینماگران ارتباط مستقیم داریم. چون می‌توانیم راحت با آنها گفت‌وگو کنیم و درباره سینما و حوزه‌های تخصصی خودمان با همکاران ایرانی به تبادل ‌نظر بپردازیم. حتما می‌دانید که در سال‌های قبل جشنواره فقط برای نمایش فیلم‌های ایرانی بود. درحالی‌که یکی از خصوصیات جشنواره بین‌المللی، حضور فیلم‌ها از کشورهای دیگر است. در این مورد چه دستاوردهایی داشتید؟ در این مورد خیلی‌ها این‌گونه فکر می‌کردند که جشنواره فجر فقط باید معرف فیلم‌های ایرانی باشد. اصلا ميهمانان خارجی هم برای دیدن فیلم‌های غیرایرانی نمی‌آمدند. خب ما در این خصوص هم دستاوردهایی داشتیم. به این معنی که وقتی معتقدیم جشنواره جهانی فیلم فجر با توجه به ذائقه‌اش می‌تواند میزبان فیلم‌های اخلاق‌مدار خانوادگی‌، معنوی و مذهبی و آثاری باشد که به زیست بشری مربوط است، پس باید چنین فیلم‌هایی را در سطح دنیا هم کشف کند. در همین مسیر سال گذشته 9 فیلم را معرفی کردیم که بعد از کشور خودشان، برای اولین بار در ایران به نمایش درآمدند. همین‌طور 17 فیلم در آسیا برای نخستین‌بار نمایش داده شد. نکته جالب هم این بود که ميهمانان خارجی علاوه بر دیدن فیلم‌های ایرانی، این فیلم‌ها را هم برای اولین‌بار می‌دیدند. به همین دلیل معتقدم که ما می‌توانیم بهترین فیلم‌های سینمای مستقل را به نمایش بگذاریم. با چنین چشم‌اندازی، آیا به جشنواره در درازمدت نگاه لوکس و تشریفاتی هم دارید؟ ابدا و عملکردمان گواه این ادعاست. تا آنجا که توانستیم در سال گذشته از هزینه‌های غیرضروری، تجملاتی و تشریفاتی پرهیز کردیم. در عوض برای پذیرایی از ميهمانان و اقامت و رفت‌وآمدشان سقف در نظر گرفتیم. به جای آن سعی کردیم فیلم‌های خوب به نمایش بگذاریم. ما به جای اینکه مانند برخی از کشورها که سابقه تمدنی چندانی ندارند و فقط با تزریق پول می‌خواهند خودشان را صاحب فرهنگ نشان دهند، سعی کردیم تمدنمان را بدون واسطه‌های فریبنده و آنچه را هست در معرض نمایش قرار دهیم. ضرورت برگزاری نشست‌های متعدد تخصصی در دوره گذشته چه بود؟ معتقدیم که باید به جشنواره به‌مثابه فرصت مطالعاتی نگاه شود. رویکرد علمی جشنواره برای ما بسیار مهم بوده و هست. در این مسیر نشست‌ها را طوری طراحی کردیم که هم برای علاقه‌مندان آماتور سینما، هم برای دانشجویان و هنرجویان رشته سینما و سایر رشته‌های هنری و هم متخصصان حوزه‌های مختلف سینما با برگزاری 34 نشست علمی سینمایی با استادان ایرانی و خارجی قابل استفاده و ارزشمند بود. به همین دلیل بخش «دارالفنون» برای شما پراهمیت است؟ بله. چون سرمایه‌گذاری روی نسل آینده سینماگران منطقه برای ما پرثمر خواهد بود. در بخش دارالفنون قریب به 110 جوان از 50 کشور مختلف حضور یافتند و 60 نفر از آنها هم از استان‌های مختلف کشورمان بودند. چون ایران فقط تهران نیست. به همین دلیل تمرکززدایی کردیم. همه آنها را پانسیون کردیم و در محلی مثل کمپ دانشجویی 22 کارگاه آموزشی با استاداني مانند سوکوروف، اندرو لاو، مجید مجیدی، محمود کلاری و اصغر فرهادی برپا کردیم. همچنین این امکان برای ایشان فراهم بود که با هنرجویان هم‌سن خود در کشورهای مختلف یک هفته زندگی علمی سینمایی را تجربه کنند. از نظر شما جشنواره جهانی فیلم فجر مي‌تواند همانند ملی مردم مخاطبان آن باشند؟ به نظرم این امر مهم را جشنواره ملی به خوبی نمایندگی می‌کند. به همین دلیل دیگر ضرورتی ندارد که چنین رویکردي در جشنواره جهانی فجر داشته باشیم. به نظرم جشنواره جهانی فجر می‌تواند جشنواره‌ای تخصصی و کاملا حرفه‌ای باشد و با ارتقای سطح علمی خود مخاطبان خاص خود را جذب کند و به تدریج و طی سالیان به سمت گسترش کمی برود. شاید تعبیر فلسفی این جمله باشد که کوچک زیباست. اما واقعیت این است که جشنواره‌های بزرگ همیشه ميهمانان ستاره و پرآوازه هم دارند که رونقی به آن می‌دهند. در درازمدت چنین نکته‌ای را دنبال نمی‌کنید؟ متوجه منظور شما هستم. اما امکان پذیرایی چنین ميهمانانی را نداریم. ما بعد از گذشت 35 سال یک کاخ جشنواره تمام‌عیار نداریم! بالاخره امکانات ما هم باید کفاف خواسته‌های‌مان را بدهد! ظرفیت نمایشی پنج سالن سینمای پردیس چارسو، 950 صندلی است که حتی نمی‌توانیم همه اهالی مطبوعات و سینما را جا بدهیم! از سوی دیگر ما باید دوره‌ای را طی و با نخبگان پیوند عمیق‌تری برقرار کنیم تا به تدریج جشنواره جهانی راه بیفتد و مسئولان اهمیت بیشتری به آن بدهند. ساخت کاخ جشنواره و امکانات مورد نیاز آن در اولویت قرار گیرد تا جایی که سینمای ایران به عنوان مهم‌ترین شاخه هنری کشور جایگاه درخور خود را پیدا کند. ضمنا در رژیم سابق با وجود اینکه «جشنواره جهانی تهران» ميهمانان پرآوازه‌ای داشت اما خیلی در ارتباط مستقیم با مردم نبودند. هزینه‌های زیادی هم برای این جشنواره می‌شد، اما ميهمانان کمتر دیده می‌شدند. به همین دلیل معتقدم باید قدم‌به‌قدم جلو برویم. ناگفته نماند فیلم‌سازان سرشناس در جشنواره سال گذشته و در ادوار گذشته فجر کم نبوده‌اند. به نظر می‌رسید درباره بحث بودجه جشنواره در نشست مطبوعاتی دلخور شدید. چرا؟ متأسفانه وقتی بحث بودجه مطرح می‌شود بدون درنظرگرفتن مسائل کارشناسی آن برآورد هزینه‌ها تبدیل به بحث عوام‌فریبانه‌ای می‌شود. وقتی مصادیق استفاده آن بیان نشود و مقایسه تحلیلی با هزینه‌های رویدادهای مشابه صورت نپذیرد، آن وقت فقط ذکر مبلغ حاشیه ایجاد می‌کند و کسانی که از اصل موضوع خبر ندارند، با شنیدن هر رقمی می‌گویند که چه‌ها نشده! هرساله در بودجه مصوب مجلس شورای اسلامی و ابلاغی به وزارت ارشاد سهم سازمان سینمایی و از سهم سازمان سینمایی بودجه جشنواره فیلم فجر مشخص است که بنا بر تشخیص سازمان سینمایی بین دو جشنواره ملی و جهانی فجر تقسیم می‌شود. از سویی با اعلام تعداد میهمانان خارجی و محاسبه هزینه اقامت و پذیرایی آنها بنابر تعرفه هتل‌ها و پرداخت حق نمایش فیلم‌ها، محاسبه بودجه کار سخت و پیچیده و محرمانه‌ای نیست. به نظر می‌رسد جشنواره جهانی می‌تواند نظیر وزارت امور خارجه در عرصه ديپلماسی فرهنگی امتیازاتی داشته باشد. به این معنی که فیلم‌هایی را که به هر دلیل ممیزی در جشنواره ملی قابل نمایش نیستند به نمایش بگذارد. آیا واقعا نمی‌شد فیلم‌هایی مثل «آشغال‌های دوست‌داشتنی» یا «کاناپه» در این دوره جشنواره به نمایش درآید؟ به نظرم موفقیت‌های چشمگیر جهانی سینمای ایران فرصت‌هایی طلایی در اختیار دستگاه دیپلماسی کشور قرار داده که بعضی وقت‌ها به‌خوبی از آن در جهت منافع ملی استفاده شده و بعضی وقت‌ها هم خیر. سینمای ایران توانسته و می‌تواند به‌راحتی تبلیغات مسموم و ظالمانه علیه کشورمان را خنثی کند و تریبونی پرمخاطب و مؤثر در جهان برای معرفی مصارف فرهنگ و هنر کشور باشد. درباره سؤال دوم، من به عنوان یک فیلم‌ساز آرزو دارم چنین محیطی فراهم شود وقتی برای فیلمی مجوز نمایش عمومی صادر می‌شود، مردم ببینند. چون مردم از شعور بالایی برخوردارند. به غیر از فیلم‌هایی که بدآموزی‌های اخلاقی دارد که در همه جای دنیا برای جلوگیری از سموم ضدفرهنگی، مقابل آن می‌ایستند. به نظرم چقدر خوب می‌شد که هر اثر فرهنگی طبقه‌بندی شود. به این معنی که مانند تلویزیون بنابر تعداد و نوع مخاطبان برنامه‌های متفاوتی دارد، فیلم‌های جشنواره ملی و جهانی فجر هم طبقه‌بندی خودشان را داشته باشند. نهایت تعداد نمایش‌ها در جشنواره جهانی فجر سه نوبت نمایش است که جمعا 500 نفر آن‌هم غالبا متخصص می‌بینند و تازه واکنش‌های این افراد متخصص به ممیزان سازمان سینمایی کمک می‌کند تا تصمیم بهتری درباره آن فیلم بگیرند. من شخصا خیلی دوست داشتم فیلم «کاناپه» را به نمایش بگذارم اما متأسفم که موفق نشدم دست‌کم فیلم را برای اهالی سینما به نمایش بگذارم!. مزیت اینکه دبیر جشنواره فیلم یک فیلم‌ساز است، چیست؟ اینکه با انتخاب تیم مجرب اجرائی اکثر وقت خود را صرف محتوای جشنواره می‌کند و کمتر درگیر امور اجرائی می‌شود و از دانش و بینش و ارتباطات فرهنگی خود در ارتقاي فرهنگی - هنری این رویداد استفاده تام و کامل می‌برد و به استقلال فکری جشنواره می‌انجامد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.