گزارش «شرق» از ساختوسازهای حرم حضرت علی (ع) در نجف
صحنی به نام مادر
معصومه اصغری
محله العماره نجف که تا نیمقرن قبل در کنار حرم علیبن ابیطالب، برای خودش بروبیایی داشت، با تحولاتی برگشتناپذیر در عراق قرار است تبدیل به گوشهای امن و آرام برای همه زائران این حرم شود. حرم و صحن و سرای امام اول شیعیان مانند سایر اماکن زیارتی در سالهای اخیر دچار تحولاتی خواستهوناخواسته شده و در این مورد بسیار ویژه مدتی است که شاهد تحولی خوشنام به نام حضرت زهرا(س) است؛ در این تحول صحن و سرایی زیبا و متفاوت و متصل به صحن و سرای اصلی حرم حضرت علی بسیار بزرگتر و مجهزتر در حال ساخت در مجموعه حرم حضرت امیر است. قرارگاه خاتمالانبیا ساخت این صحن و سرا را از چند سال قبل با کمک و همراهی ستاد عتبات عالیات ایران و عتبه علویه شروع کرده و تا پایان سال جاری نهایتا تحویل میدهد و این مجموعه تبدیل به فضایی برای همه شیعیان و زائران ایرانی و عراقی و... خواهد بود. بههمینخاطر به سراغ محمدجواد جعفری، مدیر این پروژه و بهعنوان فردی که نشو و نمایی هم در خاک العماره نجف داشته است، رفتهایم. او در گفتوگو با خبرنگار «شرق» توضیحات مفصلی را درباره پروژه صحن و سرای حضرت فاطمه زهرا (س) ارائه داد که در ادامه میآید.
شروع ماجرای ایجاد این صحن و سرا در جوار حرم امیرالمؤمنین چه بوده است؟ این صحن و سرا از ابتدا در این ابعاد و شکل و شمایل نبوده و در چند قرن اخیر تغییرات زیادی داشته است. حدود 700 سال قبل شیخ بهایی حرم حضرت علی (ع) را آماده کرده و ساخته است. محیط اطراف حرم آن زمان 110 متر در 110 متر بوده است و در تغییرات جدید آن را گسترش میدهند؛ چراکه جوابگوی نیاز آن زمان نبود. آن زمان برای اوقات شلوغ و مراسمهای مختلف در سال حرم ظرفیت لازم را نداشته و نیاز به گسترش بوده است. در این چند دهه بارها برای گسترش محوطه اطراف حرم رایزنی شده بود و ستاد بازسازی عتبات عالیات با رایزنیهای 15، 20 سالهای که بعد از سقوط صدام داشت، موفق شد تا مجوز الحاقیهای به صحن حرم حضرت علی (ع) را دریافت کند. اولین الحاقیه و قسمت صحن و سرای حضرت زهرا (س) روز تولد ایشان در 11 فروردین 95 آماده و تحویل داده شد و قسمتهای بعدی از سال گذشته تاکنون به مرور در اعیاد مختلف آماده و در حال بهرهبرداری هستند. چرا این صحن و سرا را به نام حضرت زهرا نامگذاری کردند؟ اگر گسترش است، چرا با همان نام حرم حضرت علی (ع) گسترش نیافته است؟ در همان ابتدای کار گفته شد که نظر آیتالله سیستانی، مرجع عالیقدر شیعه این بود که این صحن و سرا به نام امام علیالنقی (هادی) باشد؛ اما نظر مجموعه ستاد بر این بود که به نام حضرت زهرا (س) نامگذاری شود. در دیداری که همان ابتدای کار آقای فداکار، رئیس ستاد عتبات نجف، با آیتالله سیستانی برای ارائه گزارش عملکرد داشتند، در لحظه آخر آقای سیستانی مکثی میکنند و میپرسند شما موضوعی را از قلم نینداختهاید؟ و آقای فداکار که این موضوع را در ذهن داشته، مطرح میکند و دلایلشان را میگویند و ایشان هم تأکید میکنند که انتخاب خوبی است و حتما همین نام را انتخاب کنید. فضای فعلی چه کیفیت و خصوصیاتی دارد؟ مساحت زمین 450 در 150 متر و حدود شش هکتار است و شامل زیربنای ساختهشده در دو بخش زیارتی و غیرزیارتی است. در بخش زیارتی شبستان و حیات و مرکز تحقیقات امام علی را داریم که حدود صد هزار متر مربع است و مساحت بخش غیرزیارتی که شامل موزه، کتابخانه، مضیف (رستوران) و تعدادی هتل که برای خود حرم است، حدود 130 هزار متر مربع است و مجموعه حدود 240 هزار متر مربع در این فاز برای کل صحن و سراست. در بخش زیارتی از ضلع غربی حرم حضرت امیرالمؤمنین به این بخش متصل میشویم و افتتاحیه این بخش 11 فروردین 95 مصادف با تولد حضرت زهرا (س) اتفاق افتاد. میتوان گفت که سازه پروژه در بخش زیارتی پیشرفت صددرصدی دارد و در بخش غیرزیارتی حدود 90 درصد پیشرفت سازه را داریم و طبق برنامه زمانبندی است؛ درحالحاضر هم در حال انجام تأسیسات موتورخانهای هستیم که کار نصب این تجهیزات تا مهرماه تمام میشود. شرایط این سازه خاص است و به دلیل وجود گنبدهای متعدد و گچکاریها و اهمیت رعایت شرایط برای گچکاریها و معماری داخلی باید با حساسیت زیادی کار پیش برود. معماری که میگویید شبیه معماری فضای داخلی حرمهایی که تا به حال دیدیم است؟ مثلا شبیه حرم امام رضا یا مثلا مصلای تهران؟ شبیه هیچکدام از حرمهایی که تاکنون اجرا شده، نیست. طرحی را اجرا میکنیم که منحصربهفرد و مختص همین حرم امیرالمؤمنین است و بههمیندلیل معماری سنتی اسلامی آن زمان را نیاز دارد و پس از اتمام کار سازه و مراحل ادامه آن این بخش آغاز خواهد شد. اگر همین حالا هم وارد صحن حضرت زهرا (س) حرم امیرالمؤمنین بروید، نمونهای از این معماری را خواهید دید. زمان شروع پروژه از چه زمانی بوده است و چه زمانبندیای برای تکمیل و تحویل آن دارید؟ پروسه شکلگیری و برنامهریزی برای این کار حدود 20 سال بوده تا موافقت را برای آن دریافت کند؛ اما کار جدی اجرائی آن در این محدوده و فاصله از حرم از سال 91 آغاز شده است. در زمان خاکبرداری تعدادی هتل قدیمی در این محدوده بوده که همه آنها را با همکاری دولت عراق حذف کردند. مطالعات این پروژه را دانشگاه شهید بهشتی انجام داده است. با توجه به تکمیلکنندهبودن این صحن و سرا، این سازه و فضا از نظر استحکام و زیبایی تا چند سال دیگر پابرجاست؛ چون قاعدتا امکان بازسازی و نوسازی به این زودیها فراهم نمیشود؟ در بحث مهندسی برای هر سازه عمر مفیدی تعریف میکنند؛ عمر مفید این سازه با توجه به طراحیها و نظرات اولیه حدود 400 سال است. البته این رقم اسمی است و در واقع رقم بیشتر خواهد بود و در برابر انواع آسیبهای طبیعی و غیرطبیعی مقاوم خواهد بود. پیشبینی خطرات امنیتی و بمبگذاریها هم شده است؟ این احتمال بسیار زیاد است؛ این منطقه اصلا در مسیر گسلهای زلزله نیست و فاکتور زلزله آن صفر است، اما درباره انواع خرابکاری و بمبگذاریها با استفاده از پدافند غیرعامل احتمالات زیادی را پیشبینی کردهایم و همه ضریبهای ایمنی لحاظ شده است. درعینحال در آزمایشهای قبل و حین اجرا، این عوامل مهم مورد توجه ویژه قرار گرفته است و سازه از نظر ما مقاومتی متناسب با طراحی عمر 400ساله دارد. گفتید در زمان خاکبرداری که هتلهایی اینجا بوده و تخریب شده، آیا این منطقه بافت تاریخی بود؟ این پروژه در محدوده زمین و محلهای به نام «العماره» اجرا شده است. العماره بخشی از محدوده قدیمی نجف و محل زندگی تعداد زیادی از علمای نجف بوده است. بازاری در این محل بوده که در زمان صدام، حکومت بعث اقدام به خرید املاک این محله و تخریب آن میکند. شروع تخریب این محله از همان زمان بوده است؛ چراکه میخواستند به دلیل مسائل امنیتی و عدم تسلط برخی گروهها این محلات را تخریب کنند. حدود 18 هتل در این محله باقی میماند که آنها را هم به سنیهای ناصبی که همین حالا به عنوان داعش در سامرا هستند، میفروشند. بعد از سرنگونی صدام، و رویکارآمدن دولت جدید در عراق، این هتلها در مالکیت همان سنیهای ناصبی باقی مانده بوده است. صدام این کار را از عمد انجام داده بود تا سنیها را عمدا در مقابل شیعیان قرار دهد. دولت عراق در همان ابتدا بودجهای قرار ميدهد و این 18 هتل را با همه لوازم و تجهیزات داخل آنها خریداری میکند و لوازم آنها را هم به موکبهایی که در مسیر نجف تا کربلا قرار داشته میگذارند. این هتلها پس از خریداری در اختیار عتبه علویه عراق قرار میگیرد و آنها هم مسئولیت این هتلها و در ادامه پروژه را به ستاد بازسازی عتبات عالیات ایران قرار میدهند و ما هم اینها را تخریب کردیم. محل اعتباراتی که تاکنون هزینه شده، کاملا ایران بوده؟ تا الان کلیه هزینهها توسط ستاد بازسازی عتبات عالیات و کشور ایران بوده است؛ اما مقداری از کمکها به صورت اجناس و لوازم و تجهیزات از سوی دولت به شکل تهاتر بوده است و بخش زیادی هم به عنوان داوطلبانه و مشارکت در امر خیر به این پروژه هدیه کردهاند. هزینه اختصاصیافته را هم مردم به ستاد بازسازی کمک کردهاند و خواسته خودشان بوده است که تنها برای همینجا اختصاص یافته است. نیازهایتان به تجهیزات از ایران میآید یا از کشورهای دیگر؟ مشکلی در جابهجایی و تأمین نداشتید؟ تمام اقلام مصرفی این پروژه و نیروهای مهندسی و کارگران همه ایرانی هستند. در میان اقلام مصرفی سازه به جز شن و ماسه، میلگرد برای اسکلت بتونی و سیمان را از ایران تأمین کردیم و دولت ایران و کارخانجات داخلی کمک زیادی کردند. مثلا کارخانجات در مقابل تأمین نیاز ما، از پرداخت مالیات آن سال معاف شدند و اینگونه تهاتر بین دولت این بخشها صورت گرفته و ما هم پولی پرداخت نکردهایم و این تعاملات بین بخشهای خود دولت بوده است. این پول همان مبالغی است که مردم با پیامک پرداخت میکنند؟ همان سیستمهای دریافتی که از سالیان قبل برای دریافت این کمکها به روشهای مختلفی وجود داشته و امروز به شکل پیامک هم درآمده است همچنان وجود دارد. مردم با اطلاع از محل هزینه این کمکها، همکاری دارند. مردم و دولت عراق هم مشارکت دارند؟ دولت عراق قول داده که در بخش غیرزیارتی مشارکت مالی داشته باشد و کل هزینهها را پرداخت کند اما تاکنون کمکی نکرده است. دولت ایران، یعنی ستاد بازسازی عتبات عالیات که کارفرمای ما در این پروژه است منتظر این کمک نمانده است، البته اگر پرداخت کنند که خوب است و اگر هم نکنند، کار پیش میرود. گفتید کارکنان این پروژه همه ایرانی هستند، این موضوع باعث بروز مشکل و عدم امنیت نمیشود؟ حدود یک هزار نفر مجموعه مهندسی و کارگری ما هستند و حدود 95 درصد ایرانی و مابقی عراقی هستند که این افراد هم برای برخی امور همانند رانندههای خودروها و ترجمه و تعامل با نیروهای عراقی است که مجبوریم برای تعاملاتمان از همکاری آنها استفاده کنیم. درعینحال اکثر این نیروهای عراقی دو زبانههایی هستند که قبلا در ایران هم حضور داشتهاند. معماری که تا به حال در اماکن زیارتی عتبات عالیات دیده شده ناشی از حضور هنرمندان و معماران ایرانی است و به نوعی معماری اسلامی و نه عربی پیاده شده و حتی تعبیر «ایرانیشدن فضای حرمها» را حتما شنیدهاید. اینجا هم همین اتفاق میافتد؟ اصلا اصرار نداریم بگوییم که فضاهای مذهبی عراق ایرانیزه نشدهاند؛ درباره این صحن و سرا هم معماری ایرانی - اسلامی رعایت شده است. نباید فراموش کرد طراحیهای اولیه این اماکن مخصوصا حرم حضرت علی (ع) را از ابتدا ایرانیها انجام دادهاند. شکل اصلی حرم حضرت علی در عتبات عالیات و بهویژه نجف را شیخ بهایی انجام داده و سایر معماران که همه ایرانی بودهاند. در همهجا از رنگ طلایی و فیروزهای برای صحن و سرا و گنبد استفاده کردهاند. نوع کاشیکاریها و آرکهای گنبدها و آجرچینی و تصاویر داخل حرم، کاملا ایرانی است. در مورد صحن حضرت زهرا(س) هم معماری ایرانی اجرا شده، اما تقلیدی از مکانهای قبلی زیارتی در ایران نیست. در جریان اجرای این پروژه مشکل امنیتی نداشتید یا دولت و مردم عراق ممنوعیت یا محدودیتی ایجاد نمیکردند؟ عراق شرایط خاص خود را از نظر امنیتی دارد و هیچوقت امنیت پایداری نداشته است. از چند سال قبل که موضوع داعش پیش آمد، هجمه و ترسی در این شهرها و بهویژه در این پروژه ایجاد شد و بسیاری از نیروهای عراقی این پروژه رفتند، اما ما پروژه را تعطیل نکردیم و بسیاری از نیروهای ایرانی ماندند و گفتند ما میمانیم و کار را تمام میکنیم. تابهحال اتفاق یا حادثه خاصی رخ داده است؟ تهدیدهای امنیتی همیشه وجود داشته، اما هیچگاه اتفاقی رخ نداده است. ایرانیها بیشتر در جریان اتفاقات عراق هستند. درواقع میتوان گفت که امنیت موجود در عراق مدیون ایرانیهاست که دنبال امنیت اینجا هستند. ایرانیها هستند که به عراقیها میگویند الان امن است یا نه. پیشبینی برای اتمام کار؟ برنامه کلی هم برای تحویل کلی بعد از ماه رمضان سال 96 است. البته ممکن است برخی از بخشهای تکمیلی باقی بماند. شما پیمانکار قرارگاه خاتمالانبیا هستید؟ شرکت مانا بخش غیرزیارتی را اجرا میکند و پیمانکار بخش زیارتی هم شرکت پدیده رؤیای قرن بوده است. شرکت پدیده یکی از زیرمجموعههای قرارگاه سازندگی خاتمالانبیاست. شرکت مانا، مجموعهای خصوصی و متعلق به گروه «میتکو» است که این مجموعه هم متعلق به بانک پاسارگاد است. بهرهبردار پروژه کیست؟ عتبه علویه (آستان مقدسه امیرالمؤمنین). هر دو بخش زیارتی و غیرزیارتی تحویل این مجموعه میشود و ما دخالتی نخواهیم داشت. این پروژه هیچ درآمدزاییای برای ایران ندارد؟ از ابتدا هم ما به دنبال درآمدزایی نبودیم. درباره این اقدام و اینکه چرا پول ایران باید به اینجا بیاید و خرج شود، در شبکههای اجتماعی حرفوحدیث زیاد بوده است، اما باید گفت این پول را در وهله اول مردم ایران و افرادی همانند همه مخاطبان شما دادهاند و دوست داشتهاند این پول در اینجا خرج شود و نه در جایی دیگر. این پول فقط در اینجا خرج میشود و حقوق پرسنل را هم شرکت پرداخت میکند و تمام افراد، حقوقی معادل مهندسان و کارگران در تهران دریافت میکنند. ضمن اینکه همیشه دولتهای ایران در چند قرن اخیر کار ساخت، احیا و مرمت را در این حرم انجام دادهاند. از زمان شهادت امیرالمؤمنین تا حدود 500 سال، قبر ایشان آشکار نبوده است. دولتهای وقت ایران در دوران صفویه و بعد از آن این گنبد و بارگاه را سامان و آماده میکنند. کل کاشیکاریهای این حرم اصلا به کاشیکاریهای صفوی معروف هستند. داستانهای زیادی از کمکهای دولتهای ایران به این حرم وجود دارد و همین حالا تمام کاشیهای طلای ایوان طلا، پشتشان نوشته شده «کلب آستان علی، نادرقلی» و مهر حکشده او هست؛ همیشه ایرانیها عتبات را ساختهاند و آنها بهره بردهاند. حالا هم که این آستان در این شرایط است کار درست این است که باز هم ما این صحن و سرا را آماده کنیم. در این مدت کشورهای زیادی برای انجام این پروژه اعلام آمادگی کردند، اما ما قبول نکردیم و خودمان اول و آخر را بسازیم و خودمان هم تمام میکنیم. این روند نوعی اعتبار را برای ایران دارد. این حضور تکمیلکننده حضور 700 تا 800سالهای است که اینجا داریم. با وجود این هزینه و کمک مالی، جانی و امنیتی که ایرانیها همیشه برای عراقیها داشتهاند، چقدر این حس تشکر و رضایت را میبینید؟ ما اصلا دنبال تشکر نیستیم. بچههایی که اینجا کار میکنند، براساس اعتقاداتی ماندهاند که قطعا با تشکر افراد عادی جبران نمیشود. منظور تشکر زبانی نیست، منظور نوعی حس دوستی و الفت بیشتر است که در رفتار مشهود باشد!؟ قطعا بدون تأثیر نیست. همین که الان مردم عادی فارسی را میفهمند، در بلندمدت تأثیر خوبی است، اما در هر صورت نمیتوان انتظار داشت فضایی که بین ایرانیها و عراقیها به وجود آمده به این راحتی کم شود. قبل از داعش روابط اينگونه نبود و حالا به دليل اقدامات ايران در عراق روابط بهتر شده است. قبلا وقتی شبها کار میکردیم، کاسبهای همین بازار میگفتند شما آسایش ما را گرفتهاید، اما بعد از حمله داعش وقتی میبینند ما کار میکنیم، خیالشان راحت است که چون ما هستیم و کار میکنیم، پس امنیت وجود دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.