|

4 مرحله نقشه‌نگاری

محمدرضا سحاب در نشست «نقشه‌ها و اطلس‌های تاریخی» در پژوهشکده تاریخ اسلام: صحبت امروز ما درباره نقشه‌های تاریخی است که در حوزه نقشه‌های موضوعی قرار می‌گیرد. نقشه‌های زیادی داریم: از نقشه‌های کشاورزی تا جمعیت، یا اطلس‌های ملی که حتی میزان جرم و جنایت و فقر را می‌توان نمایش داد. زبان نقشه کمک می‌کند اطلاعات بسیار سریع و فشرده به دست مخاطب برسد. نقشه این مزیت را دارد که به‌سرعت می‌توان اطلاعات را دریافت کرد. اطلاعات نقشه در مسائل اقتصادی و اجتماعی بسیار یاری‌کننده است. در دوره اسلامی درباره نقشه‌نگاری و کارتوگرافی چهار مرحله وجود دارد: اول ترجمه نقشه‌ها از نقشه‌های یونانی و بطلمیوسی است و بعد ابوموسی خوارزمی در دوره عباسی که مأمون همه دانشمندان و جغرافی‌دانان را جمع کرده و درخواست طرح نقشه‏ای از جهان را کرد و این اولین نقشه‌ای است که جغرافی‌دانان ایرانی زیر نظر ابوموسی خوارزمی تهیه کردند و کاملا متفاوت با نقشه‌های بطلمیوسی است. نقشه‌ای است که مستدیر است و ربع مسکون را نشان می‌دهد و آن مسئله‌ را که یونانیان زمین را قرصی در فضا می‌دانستند که فرشته‌ها در حال دمیدن به آن بودند، کاملا منتفی می‌کند. یک دوره فترت داریم که از زمان صفویه به بعد است که در آن آخرین جغرافی‌دان دوره صفوی به نام صادق اصفهانی نقشه‌های مختلفی تهیه کرده. بنده قبلا تصور می‏کردم او در دربار شاه‌عباس بوده اما در دربار مغولان هند می‌زیسته است. از سده دوم هجری جغرافی‌دانان ایرانی و مسلمان شروع به کار کردند و در دوره قرون وسطی ما سرآمد نقشه‌نگاری جهان بوده‌ایم. اروپایی‌های قرون وسطی جهان را دایره‌ای تصور می‌کردند با خطی در وسط که یک طرف آن بهشت و طرف دیگر را جهنم بود و اگر کسی در دوره استیلای کلیسا غیر از این بیان می‌کرد به مجازات گرفتار می‌شد. متأسفانه در دوره رنسانس اروپاییان علوم ما را دریافت کرده، تکامل بخشیدند و توسعه دادند و ما هرچه داشتیم به فراموشی سپردیم و بعدها وامدار آنها شدیم. ما در دوره مدرن، بعد از دوره رنسانس، نقشه دقیقی از کشورهای خود نداشتیم و انگلیسی‌ها، روس‌ها و یک‌سری جهانگردها که به ایران آمدند برای ما نقشه تهیه کردند. بعد از آن مسئله جنگ‌های ایران و روس و قراردادهای ترکمانچای و گلستان پیش آمد، متوجه شدند نقشه در مسائل نظامی بسیار مهم است و عباس‌میرزا و قائم‌مقام فرهانی از گروه گاردان کمک گرفتند و «تره زل» به آنها نقشه‌نگاری آموخت. نقشه‌ای از تبریز موجود است که «تره زل» تهیه کرده است. سپس عباس‌میرزا از اروپاییان کمک خواست و چند نفری را نیز به اروپا اعزام کردند. اما تا تأسیس دارالفنون کار به جایی نرسید. دارالفنون اولین مرکزی بود که بعد از دوره فترت با فاصله زمانی در حدود دویست‌واندی سال، دومرتبه مسئله نقشه‌نگاری یا کارتوگرافی در کشور ما را تجدید حیات کرد و اولین نقشه شهر تهران بعد از نقشه‌ای که روس‌ها تهیه کرده بودند، توسط دانش‌آموزان مدرسه دارالفنون زیر نظر استادشان آگوست کرشیش تهیه شد که با زحمت بسیار و به‌صورت قدم‌شمار تهران را اندازه گرفتند و اولین نقشه تهران را طراحی کردند. اکنون ما درباره نقشه‌های تاریخی که خود گروهی از نقشه‌های موضوعی است، چهار تقسیم‌بندی را انجام دادیم که می‌توان تقسیم‌های‌بندی‌های بیشتری را نیز انجام داد: یکی نقشه‌های تاریخی موضوعی است، یکی اطلس‌های تاریخی موضوعی است، دیگری نقشه‌ها و اطلس‌های تاریخی کهن است، و در آخر نمودارها و سایر اسناد جغرافیایی تاریخی. نقشه‌های تاریخی نقشه‌هایی نیستند که امروز تهیه شده باشند. بلکه آنها پانصد سال قبل تهیه شده و امروز به‌لحاظ باستان‌شناسی و حدود و ثغور کشورها ارزش بررسی دارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.