متخصصان در شورای شهر آري يا خير؟
سیدمصطفی موسویلاری *
عدهای معتقدند شورا یک نهاد سیاسی- اجتماعی است و دلیلی ندارد ما تصور کنیم که شورا باید با معماران و شهرسازان شکل بگیرد. با توجه به این بحث و بحثهای مشابه بر آن شدم در یادداشتی مبحث تخصصیشدن شورا را دقیقتر بررسی کنم. همواره یکی از دغدغههای مهم، کلیشههای شکلگرفته در ذهن عموم در حوزه شهرسازی است. در تمام یادداشتهای خود تلاش کردم در این کلیشهها تردید ایجاد کنم و نگاه عمومی جامعه و نخبگان را به دانش حوزه شهری نزدیکتر کنم. اولین نکته درباره تخصصگرایی در شهر آن است که عموم اشخاص معماری، شهرسازی و عمران را در حوزه شهر تخصص میشمارند. بیشک هریک از این تخصصها در شکلگیری شهر تأثیرگذار خواهند بود و این تخصصها تا حدودی مکمل یکدیگر هستند؛ اما نقش آنها در سیاستگذاریهای شهری کاملا متفاوت است. معماری در ایران جزء رشتههای مهندسی دستهبندی میشود؛ اما از جنس هنر است و در حوزه شهری نیز نقش یک جزء از شهر را دارد؛ همه میدانیم که جزء خوب مستلزم یک کل خوب نخواهد بود و در این مورد خاص معکوسش نیز صادق است؛ يعني اگر تعدادی ساختمان با معماری خوب در یک شهر گرد هم بیایند، لزوما یک شهر خوب نخواهیم داشت و حتی برعکس یک شهر خوب لزوما متشکل از ساختمانهای معمارانه نیست. رشته عمران با گرایشهای مختلف نقشهای متفاوتی در حوزه شهری دارد که برخی پررنگتر و برخی کمتر تأثیرگذارند؛ اما آنچه بین همه این رشتهها مشترک است، این است که همگی از نوع زیرساختهای شهری هستند و در حوزه سیاستگذاری نقش چندانی ندارند. شاید عمران حملونقل مهمترین گرایش عمران باشد که در بيشتر شهرهای بزرگ ما نقشآفرین خواهد بود؛ اما رشته شهرسازی یکرشته نوظهور است که امروز در دو رشته اصلی برنامهریزی و طراحی شهری مطرح است. در قرن بیستم و با رشد ناگهانی فناوری و به تبع آن رشد شهرها و افزایش خودروها و... مشکلات فراوانی در حوزه شهری به وجود آمد. شهرهای قدیم بهصورت ارگانیک و بطئی به وجود میآمدند و هرجا نیاز به سیاستگذاری یا طراحی داشت، توسط معماران یا ریشسفیدان یا حکام این کار انجام ميشد. در قرون معاصر نیز این امر به همین روش انجام میشد و متأسفانه منجر به مشکلات بزرگی شد که تاکنون نیز شهرهای بزرگ دنیا با آنها دستبهگریبان هستند. در این باره جامعهشناسان که بهدلیل دانش علوم انسانی از معماران و مهندسان دستکم چند دهه پیشتر بودند تا حدودی به این معضلها پاسخ دادند. رشته شهرسازی اول بهعنوان یک میانرشته مطرح شد و بنا بر این بود که شهر را که یک موجود زنده و بسیار پیچیده است، از یک منظر نگاه نکند و بهنوعی این رشته بخش کالبدی شهر را به علوم انسانی پیوند زد. با توجه به این توضیحات توجه کنیم که جنس تخصص در این سه رشته کاملا با یکدیگر متفاوت است و این ذهنیت که یک متخصص معماری یا عمران میتواند در سیاستگذاری شهری صاحبنظر باشد کاملا اشتباه است. البته در رشته معماری با توجه به اینکه در ارتباط تنگاتنگ با شهرسازی بوده و بيشتر در یک دانشکده و با استادان گاه مشترک تدریس میشود، بسیاری از معماران در حوزه شهری نیز وادار به مطالعه میشوند و عملا معمار-شهرساز هستند و نه صرفا معمار. همانطور که پیشتر اشاره شد تخصصهای مرتبط با شهر که از وظایف شورای شهرها نظارت بر انجام صحیح آنهاست، به دو دسته تخصصهای سیاستگذاری که از جنس علوم انسانی و تخصصهای زیرساختی که از جنس مهندسی هستند تقسیم میشود. بازهم این تصور کلیشهای که شهرسازی تنها رشته مرتبط با سیاستگذاری شهری است باید اصلاح شود. شهرسازی پدید آمده که جامع و هماهنگکننده تمام تخصصهای حوزه شهر باشد؛ اما جامعهشناسی شهری، اقتصاد شهری، حقوق شهری، مدیریت شهری، محیط زیست شهری و برخی دیگر از رشتههای مرتبط با شهر اهمیتی بسیار بالا دارند، بهگونهای که تمام پروژههای شهری باید با تیمی شامل این تخصصها انجام پذیرد و بالطبع نظارت نیز باید از همین منظر باشد. متأسفانه به دلایل مختلف شورای شهرها در ایران نقش پارلمان شهری ندارد و تعداد اعضای آنها بهجای آنکه بیشتر شود، کمتر شده است؛ اما همچنان نباید تصور کنیم شورا باید به مکانی برای گردهمایی متخصصان شهری تبدیل شود. یکی از نقشهای مهم شورا اجرای طرحها و مصوبات آن در بستر حاکمیتی کل کشور است. در این خصوص سیاستمداران نقش بسیار پررنگی خواهند داشت. لابیهای سیاسی و ارتباط با افراد ذینفوذ در سطوح بالاتر سیاسی مستلزم حضور سیاستمداران کارکشتهای است که بتوانند اهداف شورا را در پیچوخم بوروکراسی و فضای سیاسی پیچیده کشور به پیش برانند. یکی دیگر از مسائلی که با توجه به نبود رشته تخصصی در زمینه شهری گاهی نادیده گرفته ميشود، بُعد فرهنگی شهر است؛ البته فرهنگ خود ابعادی مختلف دارد و از مسائل مذهبی تا هنری و آموزشی را دربر میگیرد؛ بنابراین برخی از این ابعاد مناسب است که نمایندگانی نیز در شورا داشته باشند. پس از حادثه پلاسکو موج مخالفت با حضور ورزشکاران و هنرمندان (سلبریتیها) در شورای شهرها شکل گرفت. این صحیح است که افراد کمسواد و کماطلاع در حوزه شهری نباید وارد شورا شوند؛ اما یکی از وظایف مهم شورا ایجاد ارتباط بین مردم و توجیه آنها درباره تصمیمات گرفتهشده در شورا و شهرداری است. گاهی مردم عادی با متخصصان بهخوبی ارتباط برقرار نمیکنند و تصور میکنند که این افراد بین آنها نبودهاند و مشکلات آنها را نمیفهمند و گاهي گفته میشود این حرفها مربوط به دانشگاه است و به کار ما نمیآید. اینجا چهرههای وزین و موجهی که نفوذ خوبی بین ورزشکاران و هنرمندان داشته باشند و از محبوبیت مردمی هم برخوردار باشند؛ بسیار کارآمد هستند. گروه دیگری که حضورشان میتواند مفید باشد، مدیران مجرب دولتی و خصوصی است. تجارب این افراد گاهی کمک میکند که تصمیمات ایدهآلگرایانه و غیرقابل اجرا تعدیل و تصمیماتی اتخاذ شود که بستر اجرا برایشان فراهم باشد. فقط یک نکته بسیار مهم درخصوص این افراد آن است که این اشخاص حتی اگر سالها در مدیریتهای شهری فعال بوده باشند، نباید آنها را بهعنوان کارشناس این حوزه بهحساب آورد چراکه بسیاری از تجارب این اشخاص با نگاهی شکل گرفته است که از پایه اشتباه بوده و با دانش شهری مغایر است. نکته دوم ضرورت حضور متخصصان در شورای شهرها است. بسیاری معتقدند که دانش ابتدایی در حوزه شهری در کنار مشاوره متخصصان برای شورای شهر کفایت میکند. این ایده در قالب نظر صحیح به نظر میرسد؛ یعنی ما اگر افرادی را که دانش اندکی دارند، با روحیه مشورتپذیری بالا به شورا بفرستیم، میتوانند مسائل تخصصی را از مشاوران متخصص دریافت کنند. در این خصوص دو نکته قابلذکر است. یک آنکه عملا در ایران و سرآمد آن تهران تاکنون این اتفاق رخ نداده و متأسفانه مسیر تخریب تهران سال به سال هموارتر شده است چراکه عموما در مدیریت این شهر متخصص نداشتهایم و اگر اندکی بودهاند، متعهد نبودهاند. بحث بعدی آن است که تجربه ثابت کرده متخصصان هر حوزه بیشتر به یکدیگر اعتماد میکنند و از دانش یکدیگر بهره میبرند. آنچه نادیده گرفته میشود آن است که حجم فسادهای مالی که تاکنون در شهرداری صورت گرفته، قابل قیاس با حجم ضررهای ناشی از سیاستهای غلط شهری نیست و نمیتواند باشد. متأسفانه در تمام این سالها شهرداری بخش مهمی از دارایی مردم را نهتنها در جهت خدمت به آنها و شهرشان صرف نکرده است، بلکه به زیان مردم و تخریب شهر از آنها استفاده شده است. برای فهم بهتر این بحث ذکر یک مثال خالی از لطف نیست. مثلا فرض کنید شخصی یک اختلاس هزارمیلیاردی انجام داده و با این پول به تأسیس کارخانه و تولید و اشتغال پرداخته است. این را مقایسه کنید با کسی که پول را برداشته و از کشور خارج شده است. بخش درخورتوجهی از مبالغی که در شهرداری صرف میشود، مانند این حالت آخر است. یعنی پروژههای سنگین که نهتنها در درازمدت کمکی به بهبود مسائل شهری نمیکند، بلکه آلودگی هوا، مصرف بیشتر سوخت و بسیاری مسائل دیگر را موجب خواهد شد. اولویتدهی به توسعه بزرگراهی در شهر تهران نسبت به حملونقل عمومی نمونه بارز اینگونه هزینههاست که تاکنون دهها هزار میلیارد در آنها هزینه شده است. نکته بسیار مهمی که بسیار هم مطرح میشود، آن است که اگر ترکیبی اینچنین فراهم شود، چه تضمینی وجود دارد که این افراد از تخصصها و ویژگیهای خود بهدرستی استفاده کنند؟ مثلا اگر شخصی به دلیل منافع مادی تخصص خود را کنار گذاشت یا شخصی از ترس ازدستدادن هوادارانش به سمت پوپولیسم تمایل یافت، چه باید کرد؟ اینجاست که سلامت و تعهد افراد بسیار اهمیت میيابد و همچنین تمهیداتی که احزاب و جناحها بتوانند روی افرادی که معرفی میكنند، بهخوبی نظارت كنند و عدول از درستکاری، هزینه زیادی برای آنان به همراه داشته باشد. همچنین خواستهای سیاسی گاهی افراد متخصص را از مسیر صحیح منحرف میكند و این شاید همان چیزی است که در تمام این سالها موجب شده است معدود متخصصان موجود در شورا یا شهرداری از مسیر تخصصی منحرف شده و منافع سیاسی را اولویت خود قرار دهند. *معمار، طراح شهری و دانشجوی دکترای مدیریت
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.