ماهیت سیاسی شورای شهر و ضرورت سیاستمداری شهری
محسن مهیمنی، میثم مشایخ
شوراهای اسلامی شهر و روستا در جمهوری اسلامی ایران، نهادی جوان و نوپا هستند. در چهار دوره برگزاری انتخابات و فعالیت این نهاد، تجربههای متفاوتی در نقاط مختلف کشور از آن دیده شده است که بررسی موفقیت یا عدم موفقیت کارنامه این نهاد، مطالعه جامع، قضاوت عادلانه و ارزیابی دقیق میطلبد که موضوع این یادداشت نیست. با نزدیکشدن به انتخابات پنجمین دوره شوراهای اسلامی شهر و روستا، دغدغه و تحرک گروههای مرجع اجتماعی، صنفی، سیاسی و فرهنگی برای مشارکت و تأثیرگذاری بر این انتخابات افزایش یافته است. در روزها و ماه گذشته، یکی از پررنگترین مباحث مطرح درباره مشارکت گروهها و احزاب در این انتخابات ضرورت «سیاسینبودن» این نهاد است. فعالان اجتماعی و بعضا اعضای احزاب نیز در راستای یک «نمایش انتخاباتی» و برای کسب مقبولیت تودهها و عوام و شاید بعضا از روی ناآگاهی و نداشتن دانش، به لفاظی و تبلیغ این موضوع میپردازند که اعضای شوراهای شهر باید متخصص و غیرسیاسی باشند تا از سیاسیشدن این نهاد جلوگیری شود. پسزمینه ذهنی این قضاوت، قطعا تا حدی به سابقه شکستها، اختلافات و فسادهای شکلگرفته در شوراهای شهرهای مختلف، در دوران گذشته و بعضا نیز ناکارآمدی بعضی از شوراهای شهر برمیگردد. به کلام دیگر، بسیاری از مردم و نخبگان میپندارند دلیل اینگونه مشکلات، سیاسیشدن شورا و بالطبع راهحل کارآمدکردن شوراهای شهر نیز ورود افراد غیرسیاسی به آن است. در این یادداشت با ارائه تعریفی از مفهوم نهاد سیاسی و سیاست، دلایل اصلی را که تأكيد بر سیاسیبودن نهاد شورای شهر و لزوم ورود سیاستمداران، متخصصان سیاستگذاری و نیز افراد دارای بینش سیاسی به این نهاد دارد، بررسی خواهیم کرد. «سیاسی» یک واژه چندپهلو و چندجانبه با استفادههای گسترده است. این واژه میتواند در سطح خُرد در یک شرکت و برای یک تاکتیک هوشمندانه اقتصادی هم استفاده شود؛ درحالیکه در سطح کلان هم میتواند برای یک برنامه و قانون حکومت که فراگیر و برای تعیین حدود و تنظیم روابط جامعه است، به کار رود. به طور خلاصه، امر سیاسی هر تصمیمی را که به حوزه و منفعت و سرنوشت جامعه و شهروندان گره خورده باشد، شامل میشود. از سیاستهای مالیاتی، تا ساختوساز شهری تا عمران و زیباسازی خیابانها، درختکاری، تصویب بودجه و... همه در راستای تعیین سرنوشت جامعه و افراد آن مؤثر هستند؛ بنابراین به حوزه امر سیاسی مرتبط هستند. در ادامه، باید از کلمه سیاست هم نام برد که تعاریف گوناگونی از آن شده است و دو نمونه از آن عبارتاند از: «سیاست به مثابه هنر حکومتکردن» و «سیاست به مثابه قدرت» که دومی، حوزه بسیار عمیقتر و گستردهتری - از حکومت گرفته تا نهاد خانواده و رابطه میان آدمیان - را دربرمیگیرد، اما تعریف سیاست بهمثابه «هنر حکومتکردن» که مورد نظر این نوشتار است، به هرگونه عمل و تصمیم نهادهای دولت و نظام سیاسی (اعم از قوانین تا برنامههای توسعه) اطلاق میشود. در قالب همین تعریف میتوان با پیوند چند توضیح دیگر شورای شهر و روستا را به عنوان یک نهاد سیاسی تعریف کرد: ۱ در درجه اول، شورای شهر، نهادی از ساختار حکومت است و جزئی از کلیت نظام سیاسی برای اداره امور عمومی و سازماندهی جمعی زندگی اجتماعی در سطح شهری و تصمیمات آن زندگی تکتک شهروندان و جامعه را تحتتأثیر قرار میدهد. هرگونه تصمیم و مصوبه شوراهای شهر، یک سیاست مؤثر بر زندگی جمعی و فردی شهروندان به حساب میآید؛ بنابراین هر خروجی پروسه تصمیمگیری این نهاد، یک سیاست است. ۲ اعضای شوراهای شهر، در فرایند سیاسی به نام انتخابات و در رقابت در فضای عمومی و جامعه مدنی انتخاب میشوند؛ بنابراین شیوه برپایی و انتخاب اعضای این نهاد نیز یک شیوه سیاسی به حساب میآید. ۳ بودجه، مکان، حقوق، امکانات و پشتیبانی این نهاد نیز از دولت تأمین میشود؛ یعنی مردم هر محل و شهر با پرداخت مالیات، حقوق و امکانات لازم برای کسانی را که به نمایندگی از آنها در امور شهریشان تصمیم میگیرند، تأمین میکنند. ۴ تصمیمات شورای شهر الزام و اجبار اجرائی از سوی سایر ارگانهای مربوطه، بهخصوص شهرداری، را نیز دارد. به عبارتی، تصمیمات شورای شهر سیاست رسمی حکومت و لازمالاجرا برای سایر نهادهاست. ۵ شورای شهر مستقیما زیر نظر و تحت نظارت وزارت کشور، یعنی مرکز سیاسی و اتاق فرمان سیاسی حکومت و دولت عمل میکند که این امر بر بُعد سیاسی شورا میافزاید. ۶ تصمیمات شورای شهر، تحت نظر، دخالت و کنش و واکنش با نهادهای حکومتی، همچون استانداری و فرمانداری و ادارات کل و... و همچنین در تعامل با گروههای مدنی و صنفی و گروههای نفوذ گرفته میشود؛ این یک پروسه سیاسی است. ۷ علاوه بر بُعد تصمیمگیری، شورای شهر دارای بعد نظارتی است؛ یعنی بر عملکرد دستگاههای دولتی، همچون شهرداری، نظارت میکند. امر نظارت در نهاد حکومتی، یک امر سیاسی و در قالب سازوکارها و تدبیرات سیاسی-دولتی است؛ چراکه رفتار نظارتی شورا، در قالب رویهها و قوانین دولتی و حکومتی اتفاق میافتد. ۸- شورای شهر، یک نهادِ قانونگذار نیز هست؛ یعنی، در حوزه شهری با توجه به حد و حدودی که برای این نهاد مشخص شده، میتواند قانونگذاری کند و ازاینرو کارکردی مشابه مجلس شورای اسلامی، اما در مختصات و دایره شمولی کوچکتر، دارد؛ بنابراین همانطور که در تعریف نهاد شورای شهر نیز آمده است، این نهاد مجلس و پارلمان محلی است. پارلمان، محل اعمال هنر تصمیمگیری برای خیر و منفعت عمومی است. تصمیمگیری در یک ساختار پارلمانی، حاصل کنش و واکنش منافع و ایدئولوژیها و نظرات اجتماعی و سیاسی است. تصمیمگیری برای خیر و منفعت جمعی، پروسهای تعاملجویانه، متقابلانه با مشارکت و دخالت دهها و بعضا صدها گروه و شرکت و نهاد دولتی و غیردولتی ذینفع در مسائل جاری شورای شهر است؛ بنابراین اخذ هر تصمیمی در این نهاد، اولا یک امر مدبرانه و سیاستمدارانه است و ثانیا از زاویه اجبار دولتی، زندگی عموم مردم را از خود متأثر میکند. ضرورت شاخصِ سیاستمداری و بینش سیاسی برای اعضای شورای شهر پس از اثبات ماهیت و کارکرد سیاسی نهاد شورای شهر، سؤال اینجاست که چرا واجب و لازم است سیاستمداران و افراد دارای بینش سیاسی، در این نهاد حاضر باشند و نیز چرا سیاستمداری و بینش سیاسی میبایست به عنوان یک شاخص مهم در نظر گرفته شود؟ ۱ افرادی که بهخصوص در احزاب رشد و پرورش پیدا کردهاند، با بدیهیات سیاسی، یعنی اصول تصمیمگیری، دانش و بینش سیاسی آشنا میشوند و همچنین در آموزشهای حزبی اصول کار جمعی، تعامل، هنر لابیکردن، مذاکره، مشورت و تصمیمگیری را میآموزند؛ بنابراین لازم نیست همانند کسانی که سبقهای از فعالیت سیاسی، حزبی و تشکیلاتی ندارند، عمری چندساله از حضور خود در شورای شهر را صرف یادگیری اصول اولیه کار جمعی، تصمیمگیری و آموزش رویههای جاری و مرسوم در نهادهای دولتی کنند. ۲ احزاب و گروههای سیاسی، معمولا دارای نگرش و ایدئولوژی جامعی به امور کلان و خُرد کشور در حوزهها و موضوعات مختلف هستند. بالطبع، اداره امور شهری نیز یکی از موضوعات مورد توجه احزاب است که میتواند در چارچوب ایدئولوژی و مانیفست سیاسی آنها و سیاستهایشان در حوزه اداره شهر نیز تعریف شود. به طور مثال، در ایران احزاب اصلاحطلب و اصولگرا وقتی در سطح مدیریت شهری وارد شوند، «طبیعتا» براساس ایدئولوژی و گفتمان خویش، سیاستها و برنامه خود برای اداره شهر را طراحی و تعیین خواهند کردبنابراین در پروسه انتخاب نامزدها، شهروندان بهتر میتوانند درک کنند با رأی به چه جریان و لیستی، چه گفتمان و روشهایی در مدیریت شهری اعمال خواهد شد. ۳ فعالان سیاسی و سیاستمداران، به عنوان یک بازیگر سیاسی در شبکههای وسیعی از ارتباطات گسترده و عضویت در گروهها حضور دارند. این گروهها و ارتباطات، بهطور مسلم در دوره نمایندگی شورای شهر میتواند مکانیسمی برای دسترسی به آنها و پاسخگوکردنشان ایجاد کند. این گروهها و لینکها یک اهرم فشار برای نمایندگان شورای شهر هستند. به طور معمول، فردی که یک فعال و کنشگر سیاسی و عضو گروههای شناسنامهدار نیست، در دوره نمایندگی خود، الزامی به پاسخگویی به هیچ گروه خاص و مسئولیتپذیری در قبال اعمالش ندارد. وقتی فساد و اشتباه از یک فرد گمنام و غیرحزبی سر میزند، اصولا جامعه به صورت جمعی نمیتواند تعقیبگر و قاضی عمل افراد و نامهای منفرد باشد؛ بنابراین آسیب به بیتالمال و منافع مردم زده میشود و پس از آن، فرد به اصطلاح «مستقل» یا «گمنام» یا از صحنه خارج میشود یا بهدور از چشمان و دسترسی مردم به راه خود ادامه میدهد. از این نظر، دسترسی، انتقاد و قضاوتِ جریانات سیاسی و افراد منتسب به آن برای شهروندان، هم آسانتر و هم ممکنتر است؛ چه بهتر که جریانات و احزاب سیاسی به واسطه نمایندگانشان در شورای شهر پاسخگو و «شرمنده» مردم باشند تا آنکه کسی نداند ضرر از کجاست و چه کسی مقصر است. ۴ فعالان سیاسی و اعضای احزاب، افرادی دارای پشتوانه و حمایت گروهی هستند. به صورت خاص، این حمایت در سرتاسر دوران نمایندگی شورای شهر از نظرهای مختلف به کمک آنها میآید. واقعیت ماجرا این است که همانطور که گفته شد، در پروسه تصمیمگیریهای شورای شهر، همچون هر نهاد عمومی دیگری، گروهها و نهادهای دولتی و غیردولتی دیگری برای پیگیری منافع خود به اعضای شورای شهر فشار میآورند و آنها را در معرض رشوه، پرداخت غیرمجاز، اعطای امتیاز، هراس و تهدید و تطمیع قرار میدهند. یک عضو شورای شهر با پشتوانه و ارتباط حزبی محکم، وقتی در شبکهای متراکم از منافع و فشارها قرار بگیرد، بیتردید به کمک پشتوانه و استفاده از تجارب گروههای حامی خود میتواند با کسب اطلاع و حمایت، در مقابل فشارها به باجدهی دچار نشود و منافع شهروندان را قربانی بقای خود نکند. اما یک عضو منفرد و تکرو، بدون حامی حزبی و گروهی، برای بقای خود در نهاد شورا باید بهاجبار به یک طرف از جبهههای فشار باج دهد و آشکار و نهان، طرف یک گروه، کارتل، نهاد یا شاید شرکتهای اقتصادی را در تصمیمات شورای شهر بگیرد. دراینبین حتی پَرِش و تغییرات مکرر در منافع و جریانات، از اعضای غیرسیاسی نهاد شورای شهر خیلی دور از ذهن نیست. در مجموع، اعضای غیرسیاسی معمولا دستاویز فشارها و نهادها قرار میگیرند تا بقایشان به خطر نیفتد. ۵ یک فعال سیاسی، بهخصوص با تجربه مدیریتی و بینش هوشمندانه، میتواند بدون اتلاف وقت در زمینه شناسایی دستگاههای دولتی و سازمانهای مرتبط با شورا اقدام کرده و از منابع موجود و امکانات سازمانهای دیگر برای پیشبرد سریعتر اهداف شورای شهر استفاده کند. این امر بهخصوص در کشور ایران ضروری مینماید؛ چراکه شورای شهر فینفسه قدرت اجرائی و نفوذ حاکمیتی عمیقی ندارد و بیشتر نفوذ و هوش اعضای آن میتواند به قدرت آن کمک کند. یک فعال سیاسی، سازوکار دستگاههای حاکمیتی را میداند، استانداری و فرمانداری را از هم بازمیشناسد، نامهنگاری و مکاتبه با سازمانها را بلد است، لینکهای ارتباطی قوی با مدیران و سیاستمداران دیگر دارد و از اصول و رویههای جاری دولتی را نیز بهخوبی آگاه است؛ درحالیکه یک متخصص و فارغالتحصیل فنی و مرتبط با حوزه شهرسازی، اگر تجربه فعالیت سیاسی نداشته باشد، باید مدت زیادی از عمر خود را در شورا بگذارد و منابع و وقت این نهاد را تلف کند تا «آموزش کار در شورا» را ببیند؛ بنابراین، تخصصِ بدون بینش سیاسی و توانایی و تجربه مدیریتی، برای یک عضو شورای شهر نهتنها کافی نیست، بلکه هیچ فایدهای ندارد. سخن آخر پس از درک و فهم صحیح از ساختار، ماهیت و کارکرد یک نهاد، میتوان شاخصهای افراد متناسب برای آن نهاد را تعیین و تعریف کرد. «سیاستزدایی» از نهاد شورای شهر، نهتنها منافع گروهی را به نفع منافع عمومی به حاشیه نمیبرد، بلکه ماهیت، ساختار و کارکرد این نهاد را دچار استحاله و مبدل به نهادی فشل و بیخاصیت میکند. در یک شورای شهر خالی از سیاستمداران، جزیرههای فکری و تحصیلی و نامهای انفرادی جدا از همی حضور دارند که جلسات و منابع شورای شهر را قربانی اختلافات و مشاجرات بیسرانجام خود میکنند؛ هرکسی نیز اولویتی خودساخته ایجاد کرده و به دنبال آن میرود؛ بنابراین، شورای شهر بهمثابه یک نهاد سیاسی، ضرورت وجود شاخص «بینش و هوش سیاسی» را برای کاندیداهای این نهاد، در کنار شاخصهایی نظیر تخصص، تحصیلات، تعهد، توانایی مدیریت، تجربه، دانش حقوقی و سلامت، ایجاب میکند. باید به احزاب ایران، هرچند ضعیف و نیمهجان، اعتماد کرد و جریانات سیاسی اصیل و شناسنامهدار را که افرادی برای کاندیداتوری انتخابات شورای شهر تربیت میکنند، مورد وثوق قرار داد. در شورای شهر نیز همچون مجلس و ادارات و سازمانهای دولتی، کمیتهها و کمیسیونهای تخصصی و کارشناسی جای خالی تحصیلات، علم فنی و کارشناسی در بین اعضای شورا را پر میکنند، اما جای خالی اِشراف لازم بر هنر مدیریت، سیاستورزی، تدبیر و تصمیمگیری با کمیسیونسازی و در یک دوره چهارساله شورای شهر پر نخواهد شد. حاصل شورای شهر خالی از سیاستمداران، ایجاد نردبانی برای پیشرفت فردی افرادی گمنام در جامعه است تا خود را پله پله برای پستهای بالاتر آماده کنند، درحالیکه حضور آنها در انتهای عمر چهارساله، برای شورای شهر و زندگی شهری مردم، ارمغانی نخواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.