فهم متكثر زبان
هرمنوتیک، از ريشه يوناني هرمس مشتق شده است. هرمس پيامرسان خدايان المپ و واسطهای بود براي «تفسير» درونمایه پیامهاي غامض اين خدايان که فراتر از فهم آدمیان بود. هرمنوتيك و برداشتهاي متفاوت از يك حرف از همان آغاز سخنگفتن آدميان با يكديگر وجود داشته است. هرمنوتیک حوزهاي است که به فرایند فهم متون نوشتاری و آثار هنری و همچنين فهم یک گفتار يا حركت رفتاري ميپردازد. در خوانش هر اثر نوشتاري يا گفتاري ما با نوعي تفسير مواجهيم، از گفتوگوهاي روزانه تا متن قانون اساسي كه در همه نظامهاي سياسي و حقوقي نهادي براي تفسير آن وجود دارد تا متون مقدس. همزمان با عبور از سدههای میانه و ازبینرفتن سیطره مسیحیت کاتولیک کتاب مقدس از زیر سایه کلیسا خارج شد و به میان مردم آمد. در این زمان که مردم برای خواندن و فهم کتاب مقدس به آزادی رسیده بودند، نیاز به قواعدی براي جلوگيري از هرجومرج در تفسیر بود که به خوانندگان برای فهم درست و درک معنای اصلی متون راهکاری نشان دهد. شلایرماخر و ویلهلم دیلتای دو نفر از فیلسوفان این دوره بودند که اصول اولیه هرمنوتيك را در قرن نوزدهم تدوين كردند. این دو معتقد بودند که یک معنای غایی و یک فهم نهایی از اثر وجود دارد و وظیفه مفسر اين است که با شناخت اثر، بررسی نشانههای درونمتنی و اصلاح روش تفسیر تلاش کند تا بدان معنای نهایی دست یابد. دیلتای همچنین معتقد بود که برای فهم بهتر متن باید به نیت مؤلف پی برد و دانست که او متن مورد نظر خود را به چه منظور و با چه هدفی آفریده است. اساس هرمنوتیک نقد روششناسی است اگرچه گروهی از متفكران با ايجاد و تبیین روش در مسیر فهم مخالفند و فهم را واقعهاي میدانند که قابل اندازهگیری و روشمندسازی نیست. كتاب «درآمدي بر فهم هرمنوتيك» شرح بسط و تحول اين مفهوم در فلسفه قارهاي است و نظريات شلايرماخر، ديلتاي، هايدگر و گادامر و منتقدان را توضيح ميدهد. فصل اول كتاب مربوط به آراي شلايرماخر است. او اولين كسي بود كه نظريههاي هرمنوتيكي را در شاخهها و علوم مختلف تحت يك قالب و نظريه مشخص تدوين كرد. هرمنوتيك از نظر شلايرماخر عبارت است از هنر فهم زبان گفتاري و نوشتاري. او هرمنوتيك را در دو سطح متفاوت بررسي ميكند: تماميت زبان و تفكر مولف. تفسير دستوري از چيزي صحبت ميكند كه مربوط به فهم زباني است كه مولف از آن استفاده كرده است. تفسير فني يا روانشناسانه به تفكر مؤلف عبارت از اين است كه او چگونه افكار خود را بسط و گسترش ميدهد. تفسير دستوري و روانشناسانه براي تكميل وظيفه تفسير بههم وابستهاند. هدف او عبارت است از بازسازي فرايند خلاقانه مولف و كشف معناي موردنظر او. فصل دوم كتاب بررسي آراي ديلتاي در گسترش هرمنوتيك است. ديلتاي، به پيروي از شلايرماخر، هرمنوتيك را بهعنوان علم فهم يادبودهاي نوشتاري تعريف ميكند و امروزه وظيفه آن را اثبات اين مطلب ميداند كه چگونه كسي ميتواند به شكلي عيني در حوزه علوم انساني به فهم معتبر نايل شود. پروژه اصلي ديلتاي توجيهی روانشناختی براي علوم انساني يعني فهم است كه با روش علوم طبيعي يعني تبيين متفاوت است. كودك به هنگام فرهنگپذيري شماري از ارتباطات خاص ميان معناي دروني و نمودهاي بيروني را ميآموزد كه به او اجازه ميدهد حالات رواني ديگران را بفهمد و حالات خاص خود را براي ديگران بيان كند. انسانها برخلاف اشياي فيزيكي زندگي دروني و عاطفي دارند. اما نميتوانيم زندگي دروني فردي ديگر را به شكلي مستقيم و بيواسطه مشاهده كنيم بلكه بايد از طريق تجليات تجربياش بدان دسترسي يابيم. فهم روشمند رويهاي است كه با آن به تجليات زندگي انسانهاي ديگر، خواه همعصر ما باشند يا در بستر تاريخ، دسترسي پيدا كنيم. از آنجا كه زبان كاملترين بيان زندگي دروني ديگري است، هرمنوتيك بهعنوان فهم تفسيري بيانات زباني رويه كلي فهم در علوم انساني را الگوسازي ميكند. فصل سوم به هستيشناسي هرمنوتيكي هايدگر و رابطه هرمنوتيك و پديدارشناسي و بهطور خاص رابطه «هستي و زبان» ميپردازد و در فصل چهارم واكنش هايدگر متاخر به هرمنوتيك بررسي ميشود. براي هايدگر فهم درست از لحاظ هستيشناسي مبتنيبر نحوه بودن دازاين است. اينكه شخص در جهاني زندگي ميكند و خود را در چه حالي مييابد اين جهان را در پرتو نوري خاص آشكار ميكند. اما از آنجا كه دازاين هم حقيقي و هم ناحقيقي است حقيقت بهمثابه «مكشوفبودن» زماني رخ ميدهد كه او قادر باشد هستندگان را همانگونه كه خود را نشان ميدهند آشكار سازد. به عبارت دیگر، مفسر براي آشكارساختن حقيقت هرمنوتيكي بايد پيشساختارهاي هرمنوتيكي فهم را بر خود اشيا مبتني سازد. اين فرايند ناپوشيدگي در زبان براي هرمنوتيك گادامر و مباحث معاصر درباره هرمنوتيك محوري است. گادامر اين پيشساختارهاي فهم را كه هايدگر تشخيص داده بود پيشداوريها خواند اما بنا بر كاربرد او پيشداوريها لزوما غلط نيستند؛ پيشداوريهاي مثبت نيز وجود دارند كه به فهم درست منجر ميشود. ناپيشداوريهاي خود را از سنتمان به ارث ميبريم. وظيفه معرفتشناسانه كشف پيشداوريهاي مثبت است. فهم ضرورتا فهم هرمنوتيكي است زيرا همانگونه كه هايدگر مستدل كرده بود هيچكس را ياراي گريز از دور هرمنوتيكي نيست. فهم به صورت امتزاج افق موسوم به گذشته متن با افق كنوني شخصي كه درصدد فهم متن است رخ ميدهد. مساله محوري هرمنوتيك، يعني وظيفه ضروري متوجه اين مطلب است كه متن چگونه در افق بسطيافته كنوني مفسر به سخن درآورده ميشود. در فصل پاياني كتاب نقد 4 متفكر با تمركز بر هرمنوتيك گادامر آمده است. هابرماس استدلال ميكند كه گادامر نيروي تفكر عقلاني را دستكم ميگيرد. عقل ميتواند پيدايش يك پيشداوري بهارثرسيده را آشكار و بدينوسيله آن را كشف كند. اگر آن پيشداوري نامشروع باشد مفسر ميتواند آن را نقد كند. عقل در اين حالت قادر است دور هرمنوتيكي را بشكند و نقد ايدئولوژي به اين ترتيب ممكن است. از آنجا كه گادامر به اين امكان اذعان ندارد هرمنوتيك فلسفي به زعم هابرماس نميتواند از ايدئولوژي بهارثرسيده اجتناب كند. پل ريكور بنا دارد نشان دهد كه گادامر فقط تا حدي برحق است و اگر خواستار اجتناب از نسبيگرايي است بايد تبيين روشمند را وارد هرمنوتيكش كند. علاوه بر اين دو متفكر نقدهاي اي. دي هرش و ژاك دريدا نيز در فصل پاياني كتاب آمده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.