نگاهی به زندگی و آرای آنتونیو داماسیو به فارسی
همچنان دوگانه ذهن و بدن
آنتونیو داماسیو (1944)، عصبشناس پرتغالی -آمریکایی است. او هماکنون استاد عصبشناسی، روانشناسی و فلسفه در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی است. حدود 30 سال است که ریاست دپارتمان عصبشناسی دانشگاه آیووا آمریکا را برعهده دارد، و از اعضای برجسته فرهنگستان هنر و علوم آمریکا، آکادمی ملی پزشکی و آکادمی علوم و هنر اروپاست. داماسیو در دانشگاه لیسبون پزشکی میخواند و در عصبشناسی تخصص میگیرد. سپس مطالعات خود را در زمینه «عصبشناسی رفتاری» تحت نظر نورمن گشویند، از عصبشناسان مشهور، در مرکز تحقیقات زبانپریشی در بوستون آغاز میکند. رشته اصلی او عصبپژوهی است و بعد از مهاجرت به آمریکا فعالیت نظریاش را در زمینه حافظه، زبان، شناخت، آگاهی و هیجان و احساس و نقش آن در تصمیمگیری دنبال میکند. بسیاری از مهمترین پروندههای آسیبهای مغزی در اختیار او و تیم تحقیقاتیاش است و بهلحاظ عملی نیز میکوشد از خلال آنها به راز عملکرد احساسات پی ببرد. او مفهوم جدیدی از احساس و هیجان تعریف کرده است که طبق آن هیجانات پاسخهای طبیعی بدن به رویدادهای بیرونیاند و احساسات فقط پس از واکنش بدن در مغز انسان شکل میگیرند. به عبارت دقیقتر: مغز پیوسته سیگنالهایی از بخشهای مختلف بدن دریافت میکند و از تغییرات بخشهای مختلف بدن نتیجه میگیرد که هیجان به وجود آمده و از این طریق احساس شکل میگیرد. طبق نظریه داماسیو هیجان را باید پاسخ بدن و احساس را برداشت مغز از این پاسخ دانست. مطالعات و نظریات داماسیو نقش اساسی هیجانات را در شناخت اجتماعی و تصمیمگیریها برجسته میکند و تأثیر بسیاری بر فهم و شناخت دانشمندان از مقولات حافظه، آگاهی و زبان داشته است. داماسیو در سالهای اخیر در ایران نیز به لطف ترجمه برخی از آثار مهمش متفکر تقریبا شناختهشدهای است. از آثار او به فارسی میتوان به «خطای دکارت: عاطفه، خرد، و مغز انسان»، «خویشتن به ذهن میآید: ساختن مغز آگاه» و «در جستوجوی اسپینوزا: شادی، غم و مغز حساس» اشاره کرد. نکته جالب توجه، ترجمه چندباره کتابهای او به فارسی است. ذهن، محصول بدن کتاب «خطای دکارت: عاطفه، خرد، و مغز انسان» ردیهای قاطع بر دوآلیسم دکارتی است. در نظر دکارت ذهن و بدن جدای از یکدیگرند و ارتباطشان براساس غده صنوبری است که در مغز است. داماسیو از اساس این تعریف را رد میکند. موضوع کتاب حاضر، پژوهش درباره علم مغز عاطفی و پیامدهای آن برای تصمیمگیری و رفتار اجتماعی است. او شخصیت، رفتار، ذهنیات و حتی دریافت انسان از محیط را متأثر از سیستم عصبی میداند. طبق نظر داماسیو، ذهن و بدن به صورت مجرد وجود ندارند و ذهن محصول بدن و سیستم پیچیده عصبی است. او براساس مطالعه روی بیماران عصبشناختی که نقصهایی در تصمیمگیری و اختلال در عاطفه داشتند، فرضیهای را بر مبنای این اصل مطرح کرده که «عاطفه در مدار خرد قرار دارد». او با بررسی بیماران عصبشناختی متعدد نشان میدهد جایگاه اصلی عاطفه درون مغز آدمی است و اگر بر اثر یک آسیب مغزی، بخش عاطفه دچار مشکل شود، مشکلات بسیاری برای بیمار به وجود میآید. او در کتاب حاضر میکوشد یافتههای بیستسالهای بر روی بیماران اعصاب را ارائه کند. تز اصلی داماسیو در نیمه اول کتاب این است که انسان موجودی متأثر از بیرون نیست، بلکه انداموارهمحور و اساس تصمیمگیریهایش در بخش پیشانی مغز است. داماسیو میکوشد نشان دهد چگونه اراده درون مغز قرار دارد و توان تصمیمگیریهای ما از بخش پیشانی مغز میآید. درباره عاطفه نیز تز اصلی کتاب این است که عاطفه بخش مجزایی از مغز انسان نیست بلکه سطحی پایینتر از آن است و جایگاهش در مغز است. البته او عاطفه را به ناخودآگاه نسبت نمیدهد و آن را غریزی میداند. داماسیو میکوشد اثبات کند عاطفه از مغز انسان جدا نیست. این مسئله دستاورد بزرگی است که به کمک پیشرفتهای تکنولوژیک مدرن ممکن شده است. همچنین داماسیو تلاش دارد نشان دهد چگونه عاطفه میتواند کارکردهای مثبتی داشته باشد. بدن، بنیان ذهن داماسیو در کتاب «خویشتن به ذهن میآید: ساختن مغز آگاه» میکوشد به این دو پرسش پاسخ دهد: مغز چگونه یک ذهن را میسازد؟ مغز چگونه آن ذهن را آگاه میکند؟ و از این طریق به دو موضوع خاستگاه و طبیعت احساسات و سازوکارهای موجود در پس ساخت خویشتن میپردازد. داماسیو دراینباره که مغز چگونه ذهن را آگاه میکند چارچوب نظریه خود را در سطح سیستمهای کلان دنبال میکند؛ سطحی که در آن مناطق کلانبینی مغز که از مدارهای نورون تشکیل شدهاند با مناطق دیگری از این قبیل همکنشی میکنند تا سیستمها را بسازند. ازاینرو، چارچوب موردنظر داماسیو میکوشد رفتار، ذهن و رویدادهای مغزی را بههم مرتبط کند و چون متکی به زیستشناسی تکاملی است، آگاهی را در زمینهای تاریخی قرار میدهد. از این گذشته در نظر داماسیو، بلوغ مدارهای نورون در هر مغز نیز همچون تابعی از اجبارهای انتخاب طبیعی فهمیده میشود که ناشی از خود فعالیت انداموارهها و فرایند یادگیری است. این چارچوب مناطقی را نشان میدهد که در ساختن ذهن در مقیاس کل مغز مشارکت دارند و نشان میدهد که برای بهوجودآوردن خویشتن چگونه با هماهنگی عمل میکنند. این چارچوب حاکی از این است که چگونه یک معماری مغزی که همگرایی و واگرایی مداربندی نورونها را ترسیم میکند، نقشی در هماهنگی بسیار پیشرفته و پیچیده تصویرها برعهده دارد و برای ساختن خویشتن و دیگر جنبههای کارکرد ذهن، یعنی حافظه، تخیل، زبان و خلاقیت ضروری است. در نظر داماسیو این چارچوب پدیده آگاهی را به مؤلفههایی تجزیه میکند که در پژوهش علم اعصاب قابلبررسی هستند. نتیجه کار در دو حیطه قابلدسترسی است: فرایندهای ذهن و فرایندهای خویشتن. نکته جالب توجه در میان ایدههایی که در این کتاب مطرح میشود این است که بدن بنیانی برای ذهن آگاه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.