|

نظریه شناخت اسپینوزا

اگرچه مابعدالطبیعه و اخلاق اسپینوزا بسیار مورد توجه بوده، اما نظریه شناخت او تا اندازه‌ای مورد غفلت واقع شده است. شرح‌هایی که درباره آن ارائه شده معمولا در کتبی مندرج است که کل فلسفه او در آنها مورد بحث قرار می‌گیرد. در نتیجه مباحثی که در آن کتب در باب نظریه شناخت وی آمده است، آنطور که انتظار می‌رود کامل نیست. با وجود این، نظریه شناخت اسپینوزا نه‌تنها فی‌نفسه از اهمیت قابل‌ملاحظه‌ای برخوردار است، بلکه برخی جهات آن (به‌ویژه نظر وی در باب انواع سه‌گانه شناخت) برای فهم اخلاق او نیز ضروری است. وانگهی این نظریه پرتو بیشتری بر آراء مابعدالطبیعی وی می‌افکند. مابعدالطبیعه اسپینوزا جدای از نظریه شناخت او، نظریه محض می‌نماید. این عقیده بیشتر توسط تفاسیری تأیید می‌شود که مابعدالطبیعه اسپینوزا را به‌عنوان یک امر درجه اول و نظریه شناخت او را صرفا به‌عنوان امری درجه دوم مورد بحث قرار می‌دهند. مراد از نظریه شناخت اسپینوزا نظریه‌ای است که حاصل تفکر بالغ و کامل اسپینوزا است و باید دید در کدام‌یک از آثار اسپینوزا تفکر کامل و جامع او را می‌توان یافت؟ بدون‌شک اثر اصلی او، یعنی «اخلاق»، محصول دوران کمال فکری اوست. بخش دوم این کتاب عمدتا در باب شناخت‌شناسی است و بنابراین مهم‌ترین منبع برای شناخت نظریات پخته اسپینوزا در این باب است. اگرچه اخلاق اولین‌بار پس از مرگ اسپینوزا در سال 1677 ضمن آثار منتشرشده پس از مرگ انتشار یافت، ظاهرا پیش‌نویس آن در سال‌های 1665-1663 نزدیک به اتمام بوده است. بنابراین دوران کمال فکری اسپینوزا تقریبا از این تاریخ آغاز می‌شود. اما فقط معدودی از نوشته‌های وی که بعد از این تاریخ منتشر شده مربوط به نظریه شناخت است. در رساله الهیات و سیاست (1670) و دو حاشیه‌ای که اسپینوزا به آن افزوده است نیز می‌توان فقرات معدودی مربوط به این موضوع یافت. سه اثر نخستین اسپینوزا یعنی «رساله مختصر اراده درباره خداوند»، «انسان و سعادت» و «رساله در اصلاح فاهمه و اصول فلسفه دکارت» همراه با ضمیمه‌اش، اندیشه‌های مابعدالطبیعی، از ارزش کمتری برخوردارند. اما در مورد اصول فلسفه دکارت و ضمیمه آن، یعنی اندیشه‌های مابعدالطبیعی که در سال 1663 منتشر شده است، در این آثار اسپینوزا به‌جای اینکه نظریه‌های خود را عرضه کند بیشتر به توضیح فلسفه دکارت می‌پردازد. وی می‌گوید: «همه مطالب این دو رساله را به‌عنوان نظریه‌های خودم تلقی نمی‌کنم، زیرا من چیزهای بسیاری در آن دو نوشته‌ام که با آراء مورد قبول خودم مخالف است». با‌این‌همه، درست نیست بگوییم که این آثار برای تعیین عقاید شخص اسپینوزا از هیچ اعتباری برخوردار نیستند. واضح است که اگرچه در این آثار مطالبی وجود دارد که مورد قبول اسپینوزا نیست، اما نمی‌توان گفت آن‌ها برای فهم تفکر پخته اسپینوزا هیچگونه ارزشی ندارند و بدین جهت بايد آنها را کنار گذاشت. اما استفاده از آنها به‌عنوان شاهد باید به شرح و تکمیل نظراتی محدود شود که اسپینوزا در آثار دیگر خود به‌عنوان نظرات خود بیان کرده است. بنابراین منابع بحث درباب نظریه شناخت دوران پختگی اسپینوزا بدین قرار است: منبع اصلی اخلاق است، مخصوصا بخش دوم آن، نامه‌های موثق اسپینوزا و بندهای معدودی از رساله الهیات و سیاست و حواشی آن نیز منابع معتبری هستند. رساله در اصلاح فاهمه و اصول فلسفه دکارت و اندیشه‌های مابعدالطبیعی و سرانجام رساله مختصر از اعتبار کمتری برخوردارند. رساله در اصلاح فاهمه تنها منبع معتبر برای شناخت نظریات اسپینوزا در باب روش‌شناسی است. منبع: نظریه شناخت اسپینوزا، جورج هنری و دکلیف پارکینسون، ترجمه: سیدمسعود سیف، انتشارات علمی فرهنگی، چاپ دوم: 1386، صص 6-1

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.