داعش در لاک خود فرومیرود
زهیر حمدانی
گزارشهای منتشرشده از سوی مراکز تحقیقات بینالمللی نشان میدهد گروه تروریستی داعش بهسرعت در حال فرورفتن در لاک خود بوده و دارد بهلحاظ نظامی و جغرافیایی خود را در عراق و سوریه جمع میکند. این امر بیانگر آن است که داعش دیگر بهعنوان یک «دولت» خاص در این منطقه سقوط کرده و همین مسئله پرسشهای تازهای را درباره آینده این گروه به میان میکشد. مرکز «هیس مارکیت» که منازعات بینالمللی را بررسی میکند، میگوید داعش تا مارس گذشته بیش از نیمی از زمینهای تحت کنترل خود را در عراق و سوریه از دست داده و چیزی نمانده است که اصلیترین مقرهای خود را در موصل و رقه نیز از دست بدهد. این موضوع تقریبا به صورتی حتمی فروپاشی این گروه را به دنبال خواهد داشت. داعش از ابتدای سال گذشته تاکنون حمله بزرگی صورت نداده و پیروزیهای میدانی چشمگیری نداشته است. تحرکات سیاسی و نظامی سوریه نشان میدهد که نیروهای متخاصم در آنجا از هماکنون دارند خود را برای «پس از داعش» یا نحوه جمعآوری «میراث دولت خلافت» آماده میکنند؛ برای مثال واشنگتن مناطق نفوذ خود را از جزیره حسکه در سوریه تا مرزهای عراق و رقه کشیده و بعد از پیادهکردن نیرو در شرق فرات پایگاههایی را در آنجا تأسیس کرده است. پیش از آمریکا، گروههای مخالف سوریه به دنبال سیطره بر مناطقی از قلمون شرقی تا سویداء و درعا و دمشق تا حومه حمص و تدمر بودند؛ یعنی مناطقی که روزگاری در اختیار داعش بود. از طرف دیگر ترکیه نیز به دنبال سیطره بر شمال سوریه از طریق ادامه عملیات سپر فرات است. روسیه نیز دراینمیان شمال و مرکز سوریه را هدف قرار داده و میکوشد از یکسو با کُردها و از سوی دیگر با نظام حاکم بر سوریه هماهنگ عمل کند. عقبنشینی در عرصه جنگ، تشکیلات داعش بین سالهای 2015 و 2016 و شروع 2017 مراکز مهم و پرجمعیتی را در عراق از دست داد؛ از جمله شهرهای ابوغریب (در استان بغداد) تکریت (در استان صلاحالدین) رمادی، فلوجه، کبیسه، هیت و رطبه (در استان الانبار) سنجار و اکثر روستاها و شهرهای استان نینوا تا موصل. اگر عملیات نظامی در شهر موصل، به گفته مقامات پنتاگون و وزارت دفاع عراق، در مراحل آخر آن باشد، با اتمام این جنگ، داعش اکثر مواضع تحت کنترل خود در عراق را در مرحله کنونی از دست داده است و فقط میماند باریکههایی که تقریبا قادر به تأثیرگذاری نظامی قابلتوجهی نیست. در سوریه نیز داعش تا حد زیادی کنترل خود را بر مناطق گستردهای از دست داده است. از جمله مناطقی در مرز ترکیه و سوریه (در حلب و رقه) از جمله الباب و پیش از آن منبج، مارع و روستاها و شهرهایی در شمال حلب و حومه شرقی آن تا کنارههای رود فرات از قبیل تادف، دیر حافر و اخیرا در الطبقه (رقه) و فرودگاهش و تعداد زیادی از روستاها در این استان بهعلاوه تدمر و سایر مناطقی که در اطراف حمص شرقی در مارس گذشته داعش مناطق جدیدی را در حومه شرقی و غربی درعا بهخصوص منطقه اللجاه و القلمون غربی و شرقی از دست داد و دیگر نتوانست بین مناطق تحت کنترل خود در بادیه و حومه حمص تا مرزهای عراق اتصال برقرار کند. عوامل شکست تحلیلگران نظامی و مراکز تحقیقاتی میگویند داعش اساسا قدرت اتصال بین مواضع تحت کنترل خود را از دست داده و به همین دلیل رفتوآمد، امدادرسانی و پشتیبانی لجستیک این گروه مختل شده است. این امر نشان میدهد که داعش از فاز «توسعه قلمرو» خود بسیار فاصله گرفته و هماکنون در مرحله «تلاش برای بقا» بهسر میبرد. یک مسئله دیگر این است که داعش کنترل خود بر منابع مالیاش از جمله نفت، تولیدات زراعی و آثار باستانی را از دست داده است. پیش از این داعش با قاچاق و بهرهبرداری از این منابع بر قدرت خود میافزود. بیتردید داعش از طریق همین اموال بود که برای خود طرفدارانی جذب میکرد یا طرفداران خود یا حتی ساکنان محلی را بهاینوسیله فریب میداد. همچنین داعش از سال 2014 تعداد زیادی از برجستهترین رهبران خود را از دست داد. برخی از آنها جزء معاونان ابوبکر البغدادی بودند. از جمله ابومحمد الجولانی، عمر الشیشانی، ابومسلم الترکمانستانی، ابوعلی الانباری و دیگران. کمااینکه منابع اطلاعاتی توانستند خبرهایی را درباره شکافهای گسترده در داخل داعش گزارش کنند. این خسارتهای میدانی پیدرپی در دو سطح نظامی و انسانی در کنار کاهش منابع درآمدی و فاششدن رازهای درونی این تشکیلات همهوهمه موجب شد تا داعش اکثر امکانات نظامی و امکانات لجستیک خود را از دست بدهد. همچنین تأکید داعش بر رویکردهای «فرقهگرایانه» بهویژه در عراق رویکردی مؤثر و مفید برای توسعه دایره نفوذ این گروه نبود. حتی اگر فرض کنیم داعش در محیط سنی قابلگسترش بود - فرضیهای که بسیاری از تحلیلگران آن را رد میکنند - این محیط نیز به دلیل تجربه تلخی که ساکنانش در دوران حضور داعش داشتند و شاهد قساوتها، ستمگریها و شکنجههای این گروه بودند در نهایت به ضرر داعش عمل کرد. پس از سقوط حال سؤالی که مطرح میشود، این است که «سرنوشت داعش بعد از ازدستدادن موصل و رقه چه خواهد بود؟ آیا این به معنای پایان دولت داعش است یا پایان یک تشکیلات؟ آیا داعش قادر است همچنان در عراق و سوریه حضور خود را حفظ کند؟ آیا این گروه دوباره به صحنه بازخواهد گشت؟» در این رابطه برخی از مراکز تحقیقاتی، سال 2017 را سال پایان مرکزیت «دولت داعش» به همان مفهوم جغرافیایی و سیاسیاش میدانند و میگویند این گروه ممکن است در آینده به یک تشکیلات مسلح پراکنده تبدیل شود؛ تشکیلاتی که حداکثر بتواند بعضی جاهای کوچک را در عراق و سوریه در اختیار گرفته یا با انجام عملیات تروریستی ناامنیهای سیاسی و امنیتی را در این دو کشور تشدید کند، بدون اینکه چنین اقداماتی از عمق و تأثیرگذاری لازم برخوردار باشد. به نوشته مرکز دیدهبان منازعات «ای اچ مارکیت»، گروه داعش تا مدتهای دیگر در دو کشور عراق و سوریه دست به مانورهایی خواهد زد. این مسئله در مورد القاعده نیز اتفاق افتاد و هنگامی که تشکیلات مذکور در افغانستان شکست خورد و زمین و افراد خود را از دست داد یا تحت پیگرد قرار گرفت به این استراتژی روی آورد؛ درست همان کاری که پیشتر گروه طالبان نیز کرده بود. اگر این اتفاق بیفتد - که احتمالش زیاد است - داعش باید از تفکر تأسیس یک خلافت منطقهای و توسعه آن چشمپوشی کرده و به اهداف کمتری اکتفا کند که از جمله آنها میتواند سرنگونکردن دولتها یا جنگ با سایر جریانها و گروههای رقیب باشد. داعش در نهایت مجبور خواهد شد به رنگ سایر تشکلها و گروههای دیگر درآید. برخی از تحلیلگران میگویند یکی از سناریوهای محتمل بعد از موصل و رقه این خواهد بود که گروه داعش از داخل متلاشی شده و اکثر ستیزهجویانش - بهویژه در عراق و سوریه - به همپیمانی با سایر تشکلها و گروههای مشابه به لحاظ فکری و عملی روی آورند. درهمینحال تخمین زده میشود که اکثر نیروهای خارجی این گروه به دنبال راه امنی برای بازگشت به کشورشان یا رفتن به کشورهای دیگر باشند. دراینباره بعضی، تشکیلات داعش در لیبی را مثال میزنند و میگویند همین اتفاق در عراق و سوریه هم خواهد افتاد. در لیبی، داعش سه منطقه - ترابلس، برقه و فزان - را بهعنوان مناطق تحت نفوذ خود اعلام کرد. این تشکیلات پیشتر نیز بر سرت و درنه مسلط شده بود، اما نتوانست آنها را نگه دارد. زیرا بین رهبران داعش اختلاف افتاد و هرکدام سعی کردند به سمت جنوب رفته یا در دولتهای مجاور به دنبال جایی برای خود باشند؛ هدفی که تاکنون موفق به انجام آن نشدهاند. اگر همین سناریو را بخواهیم بر داعش در عراق و سوریه تطبیق دهیم به نظر میرسد این گروه بهسختی بتواند خود را دوباره جمعوجور کرده و قادر به ادامه حیات خود باشد. شاید تعدد دشمنان داعش که از روسیه گرفته تا آمریکا و از نظام سوریه گرفته تا کُردها، ترکیه و ائتلاف بینالمللی را شامل میشود دیگر اجازه حیات دوباره به این گروه را ندهد. جنگ برای ماندن بااینحال، تشکیلات داعش از شرایط و برنامههای مختلف - بهویژه در سوریه - استفاده میکند تا وقت بیشتری بخرد. داعش این کار را از طریق طولانیکردن جنگ در رقه و انتقال آن به یک «پایتخت جدید» در دیرالزور صورت میدهد، اما این طرح نیز بهنفع داعش نخواهد بود و در نهایت فرصت را به بازیگران دیگر میدهد تا به مقابله با داعش برخیزند. کمااینکه انتقال مرکزیت داعش به سایر مناطق در سایر دولتها ازجمله شبهجزیره سینا در مصر یا لیبی یا نیجریه یا شاید افغانستان که در آنها هرکدام ولایتهایی تشکیل داده است، چندان کارآمد نیست. زیرا وضعیت بینالمللی و بسیج جهانی علیه «تروریسم» و این پراکندگی جغرافیایی اجازه نخواهد داد که داعش خود را از یک دولت مرکزی به چند دولت تقسیم کند. برای داعش هیچ شرایطی بهتر از عراق و سوریه نبود؛ جایی که این تشکیلات قدرت مانور زیادی داشت و میتوانست بهسرعت توسعه پیدا کند. سناریوهای آینده داعش هرچه میخواهد باشد باید اعتراف کرد که موجودیت این گروه اما به این زودی پایان نخواهد یافت. زیرا هر دو کشور مذکور زمینههای مساعدی برای ایجاد هرجومرج و آشوبهای امنیتی و نظامی دارند. سرخوردگی اجتماعی اکثر ساکنان این دو کشور و نیز شرایط بد اقتصادی در کنار استبداد به اشکال گوناگون و نیز جنگهای فرقهای و داخلی و دخالتهای منطقهای و بینالمللی تا سالهای آینده زمینه مساعدی را برای فعالیت داعش در این دو کشور فراهم کرده است. منبع: الجزیره
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.