|

نقد و نظری بر نمایش مافیا

کدام مافیا

بهارک سهامی

«مافیا»، به کارگردانی افروز فروزند، تماشاچی را به‌مدت یک‌ساعت و 25 دقیقه به یک بازی پیچیده و رازآلود دعوت می‌کند. نمایش روایتگر ماجرای شب میهمانی خداحافظی‌ای است که مهناز و احمد به مناسبت مهاجرت خود ترتیب داده‌اند. هفت دوست شرکت‌کننده در میهمانی مافیا بازی می‌کنند؛ بازی‌ای که در آن اکثریت اعضا باید حدس بزنند اقلیت مافیا چه کسانی هستند. شک، بدگمانی، تهمت، خیانت، انکار و دروغ، احساسات و رفتارهایی‌اند که بازیگران در این بازی باید تجربه کنند. بازی مافیا به‌تدریج قالبی می‌شود که شخصیت‌ها و روابطشان با هم در آن شکل می‌گیرند. در همان ابتدای بازی با پخش صدای زنی از پس صحنه به مرور رازی شکل می‌گیرد؛ زنی که از سرگشتگی و درماندگی‌اش می‌گوید که حاصل تجربه‌ای تلخ است و تماشاچی را با این سؤال مواجه می‌کند که او کیست، با این جمع چه رابطه‌ای دارد و داستان او چیست؟ راز زن با بازی پر از شک و تعلیق مافیا در هم می‌پیچد و تماشاچی را تبدیل می‌کند به بازیگری که وی نیز با بدگمانی افراد را در طول نمایش متهم می‌کند و به دنبال مافیای واقعی می‌گردد. «مافیا کیست؟» سؤال اصلی نمایش است که بارهاوبارها بازیگران تکرار می‌کنند. به مرور که گفت‌وگوهای بازیگران با هم را می‌شنویم و تکه‌های پازل روایت زن را که صدایش در جای‌جای بازی پخش می‌شود کنار هم می‌گذاریم، درمی‌یابیم که بازیگران اصلی نمایش این هفت نفر نیستند، بلکه صدای غایب و همسر اویند و غیاب نقش پررنگ‌تری را در نمایش برعهده دارد تا حضور. به بیانی دیگر دو شخصیت غایب موتور حرکت نمایش می‌شوند و به باقی شخصیت‌ها و کنش‌هایشان معنا می‌بخشند. به‌تدریج مشخص می‌شود این هفت نفر همگی یک دغدغه مشترک آزاردهنده در پس ذهنشان دارند که مربوط به صدای غایب، منیر و همسر او، شهرام، است. راز منیر و شهرام در خلال بازی مافیا و دیالوگ‌های بازیگران با هم آرام‌آرام گشوده می‌شود و داستانی که این هفت نفر را به صدای غایب می‌پیوندد به‌تدریج شکل می‌گیرد. افراد که به مناسبت نقششان در بازی مافیا دائم همدیگر را به مافیابودن متهم می‌کنند یا مافیابودن خود را انکار می‌کنند، در خلال بازی یکدیگر را به‌خاطر اتفاق تلخی که دو سال پیش برای منیر و شهرام افتاده متهم می‌کنند و سهم خود را دراین‌باره انکار یا از خود دفاع می‌کنند. اولین چرخش اساسی ماجرا زمانی است که هدایت ناگهان وسط بازی در مقابل جمع می‌ایستد و می‌گوید: «من به این جماعت مشکوکم. از همه بدم میاد. از خودمم بدم می‌آد». اینجاست که مافیا از بازی به واقعیت تبدیل می‌شود و شک و انکار و خیانت و دروغ دیوار متزلزل دنیای فانتزی را می‌شکند. تماشاچی از خلال گفته‌ها می‌فهمد در سفر تفریحی‌ای که چند نفر از اعضای این جمع دو سال پیش به مقصد استانبول تدارک دیده بودند منیر و شهرام را از دست داده‌اند. شهرام که به دلیل فعالیت سیاسی ممنوع‌الخروج است لب مرز دستگیر می‌شود و همسرش، منیر، در پی‌وی سرگردان می‌ماند. دوستان در این میان هرکدام با توجیهی به سفر خود ادامه می‌دهند و منیر و شهرام را رها می‌کنند. حال پس از گذشت دو سال هرکدام همچنان با احساس گناه ناشی از خیانتی که نسبت به دوستان خود روا داشته‌اند دست به گریبانند. گویی صدای منیر که در مقاطع مختلف بازی پخش می‌شود صدای ذهن آنهاست که با دیو عذاب وجدان دست‌وپنجه نرم می‌کند. دراین‌میان، بحث و جدل آنها با یکدیگر که مرتب تماشاچی را از دنیای خیالی بازی مافیا به جهنم خاطره دو سال پیششان پرتاب می‌کند، با تک‌گویی افراد رو به تماشاچی قطع می‌شود. شخصیت‌ها به نوبت و به فواصل از بازی فاصله می‌گیرند و در مقابل تماشاچی‌ها اعتراف می‌کنند. گویی ناتوان از قانع‌کردن دوستانشان به قضاوت تماشاچی پناه آورده‌اند تا شاید با جذب همدردی آنها درد وجدان رهایشان کند. از این هفت نفر اکثر آنها برای خیانت به منیر و شهرام توجیهی می‌آورند. دراین‌میان هدایت گناه خود را می‌پذیرد و به‌خاطر آن شرمگین است یا احمد که به صداقت شهرت دارد به کوتاهی خود اعتراف می‌کند. نمایش، شبکه درهم‌پیچیده‌ای از دیالوگ‌های رفت‌وبرگشتی است. روابط افراد با یکدیگر در ثانیه‌ای خصمانه و دوستانه می‌شود. بازی مافیا به زیبایی واقعیت رابطه این شخصیت‌ها با یکدیگر و جایگاه هر یک در این روابط را به تصویر می‌کشد. به موازات داستان خیانت این افراد به منیر و شهرام چند خرده‌داستان تلخ دیگر نیز روایت می‌شود: رابطه پرخشونت و خالی از تفاهم غلامرضا و شبنم و رابطه به‌ظاهر پرتفاهم مهناز و احمد که در پایان ماجرا معلوم می‌شود نطفه یک اختلاف جدی را در درون دارد. مهناز و احمد که به دلیل ادامه تحصیل مهناز در آستانه مهاجرتند دچار یک اختلاف عمیق در جهان‌بینی هستند. مهناز باردار است، قرص اعصاب می‌خورد و بچه‌اش را نمی‌خواهد، اما شرط مهاجرت برای احمد بچه‌دارشدن است. بنابراین برخلاف تصور دوستان درباره این زوج خوشبخت، برنامه مهاجرت این دو ناشی از یک سوءتفاهم عمیق و اساسی است. در پایان نمایش، صدای منیر که از نظر زمانی نسبت به شب میهمانی، در آینده قرار دارد اشاره می‌کند که مهناز و احمد هنوز مهاجرت نکرده‌اند و به‌این‌ترتیب به نظر می‌رسد زندگی این زوج سرنوشت مبهمی دارد؛ ابهامی تلخ که در سراسر نمایش موج می‌زند: در رابطه غلامرضا و بنفشه که تبلور دوگانه عشق و نفرت است، در عشق آرپا به هدایت که هیچ‌گاه بیان نمی‌شود و همیشه در آستانه تحقق باقی می‌ماند، در مهاجرتی که معلق می‌ماند، در تولد کودکی که به‌دنیاآمدنش معلوم نیست، در سرنوشت شهرام که زنده یا مرده‌بودنش مشخص نیست و در حال‌وروز منیر که معلوم نیست چه می‌کند و کجاست. برنامه معلق مهاجرت مهناز و احمد استعاره‌ای برای تمامی این ابهام‌هاست. مافیا نمایش بی‌ادعایی است که وزنش را مدیون کارگردانی دقیق و پرتسلط، نمایش‌نامه قوی و بازیگرانی هوشمند و بااستعداد است. افروز فروزند با قراردادن بازی مافیا به‌عنوان گرانیگاه نمادین اثر که بار همه کشمکش‌ها و نابسامانی‌های جهان نمایش را به دوش می‌کشد، ساختاری منسجم و پیچیده به وجود آورده که روایتگر زندگی معلق، روان‌های زخمی و سردرگمی بی‌انتهای این جوانان در رابطه‌شان با زندگی و دیگران است؛ جوان‌هایی که اگرچه به نظر با هم دوستند، اما به ارزش‌های دوستی تعهد چندانی ندارند و ازدواجشان نیز از این بی‌تعهدی در امان نیست. استحکام اثر، علاوه بر ساختار منسجم روایت، مدیون دیالوگ‌های باورپذیر، دقیق و حساب‌شده‌ای است که با بازی‌های روان و قدرتمند بازیگران به زیبایی اجرا می‌شود. انتخاب بازیگران مناسب در این میان به باورپذیری نقش‌ها کمک می‌کند. طراحی جذاب صحنه از دیگر نقاط قوت اثر است که نباید بی‌اشاره از آن گذشت. فضا به دو بخش پذیرایی و تراس تقسیم می‌شود. تراس با شیشه‌ای سرتاسری از فضای پذیرایی و تماشاچی‌ها جدا می‌شود، اما صدابرداری به‌گونه‌ای است که صدای افراد از تراس شنیده می‌شود و همین جابه‌جایی افراد بین دو فضا برای تماشاچی تنوع حسی و فضایی ایجاد می‌کند. شیشه تراس قبل از شروع بازی تصویر تماشاچی‌ها را در تاریکی منعکس می‌کند؛ آینه‌ای که نمایش در برابر مخاطب می‌گیرد و وی را به دیدن تصویر خویش دعوت می‌کند. مافیا یک بازی گروهی است که نبرد بین یک اقلیت آگاه و یک اکثریت ناآگاه را شبیه‌سازی می‌کند. بازیکنان به‌طور مخفیانه تعیین نقش می‌شوند: یا مافیا که همدیگر را می‌شناسند یا شهروند که تنها از تعداد افراد مافیا آگاه هستند. در فاز شب بازی، افراد مافیا به صورت مخفیانه یک شهروند را می‌کشند. در طول فاز روز، تمام بازیکنان بازمانده در مورد هویت‌های مافیایی بحث می‌کنند و برای حذف یک مظنون رأی می‌دهند. بازی ادامه می‌یابد تا زمانی که همه مافیاها حذف شوند (برد شهروندان) و یا تعداد مافیاها و شهروندان برابر شود (برد مافیا). یک بازی معمولی با هفت شهروند (دکتر کارآگاه شهروند ساده) و دو مافیا شروع می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.