نگاهی به دستاوردهای سیاسی قرارداد اخیر بویینگ و «آسمان»:
میخ برجام محکمتر شد
شرق، زینب اسماعیلی: یک مخاطب روزنامه بعد از خواندن گزارشهای قرارداد شرکت بویینگ و هواپیمایی آسمان تماس گرفته و میگوید آیا اولین هواپیما از 2019 به ایران تحویل داده میشود یا نه؟ او در حال محاسبه کهولت سنش و احتمال سوارشدن به یکی از هواپیماهای مسافربری بویینگ است. او هم مثل هر ایرانی دیگر از اینکه میبیند با خرید از ایرباس و بویینگ مسافران ایرانی نیز سوار هواپیماهای امنتر و مناسبتری میشوند و تعداد حوادث هوایی کاهش پیدا میکند، راضی است، اما اینهمه ماجرا نیست. قرارداد با شرکتهای هواپیمایی آمریکایی علاوه بر منافع اقتصادی بدون شک برایندهای سیاسی درخور توجهی دارد؛ درحالیکه دولت بر سر کار در واشنگتن، از تهدید لفظی ایران به تحریم و نسبتدادن ایران به مسائل تروریستی در منطقه فروگذار نمیکند، شرکتهای بزرگ هواپیمایی مانند بویینگ به تجارت با ایران روی آوردهاند. یادمان نرفته که دونالد ترامپ تاجرمسلک از ابتدای مناظرههای انتخاباتی از بیفایدهبودن برجام برای جمهوری اسلامی ایران میگفت و از انتفاع اروپاییها از این توافق ناراضی بود و میخواست برجام را پاره کند. البته با ورود به کاخ سفید از ترامپ نامزد خداحافظی کرد و تقریبا درباره برجام سکوت پیشه کرد، اما اکنون هرازگاهی جمهوریخواهان کنگره از تحریم جدید ایران سخن میگویند. در این شرایط اما انعقاد یک قرارداد به ارزش 16.6 میلیارد دلار بین شرکت هواپیمایی بویینگ با شرکت هواپیمایی آسمان میتواند علاوه بر منافع اقتصادی غیرقابل چشمپوشی برای ما دستاورد سیاسی درخور توجهی داشته باشد. همچنین سهشنبه قرارداد خرید صد فروند هواپیمای شرکت فرانسوی ایرباس با ایران نیز نهایی شد. رویترز ارزش این قرارداد را 18 تا 20 میلیارد دلار برآورد کرد. ایرانایر نیز پیش از آن قرارداد خرید ۸۰ فروند هواپیمای بویینگ را با این شرکت هواپیماساز آمریکایی به امضا رساند. این قراردادها در حالی امضا میشود که بر مبنای برجام طرفین اعضای 1+5 متعهد شدهاند به نوسازی ناوگان حملونقل هوایی ایران و تجارت در این زمینه؛ درحالیکه فروش قطعات هواپیمایی و هواپیما در لیست تحریمهای اولیه ایالات متحده آمریکا علیه ایران بود که بعد از ماجرای تسخیر سفارت آمریکا در ایران در واشنگتن تصویب و اعمال شد. به دنبال همین تحریم، ایران همیشه در زمینه نوسازی ناوگان هوایی با مشکل مواجه بوده و بسیاری آمار بالای تلفات هوایی در این زمینه را به همین نقیصه ارتباط میدهند. اکنون قرارداد شرکت آسمان، دومین شرکت هواپیمایی ایران بعد از ایرانایر با شرکت بویینگ نشان میدهد بازار اقتصادی ایران برای شرکتهای بزرگ آمریکایی نیز جذابیت خود را یافته است. درحالیکه این شرکتها برای انعقاد قرارداد با ایران نیازمند مجوز از وزارت خزانهداری آمریکا هستند، میتوان گفت زیر پوست دولت ترامپ بسترهای ارتباط اقتصادی با ایران در حال ساخت است و این از دستاوردهای برجام است. میتوان گفت با این قرادادهای اقتصادی میخ برجام محکمتر کوبیده میشود. نمایندگان مجلس آمریکا نگران هستند بهدنبال انعقاد قرارداد جدید شرکت آسمان با بویینگ، برخی نگرانیها در ایالات متحده نیز اوج گرفته است. رئیس کمیته مالی مجلس نمایندگان آمریکا با انتشار بیانیهای با طرح اتهامات خصمانه علیه ایران ابراز نگرانی کرد. به گزارش ایسنا، جب هنسرلینگ، رئیس کمیته مجلس نمایندگان آمریکا مدعی شد: قرارداد هواپیمایی شرکت هواپیمایی بویینگ با ایران، کشوری که از طریق هوایی به حکومت اسد کمک میکند و این موضوع برای همه ثابت شده است، در روزی اعلام شد که ما خبر حمله شیمیایی در سوریه را که باعث کشتهشدن دهها شهروند عادی که شامل 11 کودک بود شنیدیم. دولت اوباما با ایران درباره فروش هواپیما مذاکره کرد و ما باید اطمینان یابیم که ایرانیها نمیتوانند از این هواپیماها برای کمک به حکومت اسد استفاده کنند. او هشدار داد مؤسسات مالی نیز زیر ذرهبین هستند. او در حالی این ادعاها را مطرح میکند که سناتورها طرح تحریمی را که میخواستند علیه ایران مطرح کنند به تعویق انداختهاند. به گزارش ایسنا، به نوشته نشریه نیوزویک، سناتور باب کورکر و ۱۳ سناتور دموکرات و جمهوریخواه دیگر حدود دو هفته قبل، پیشنویس طرحی را تهیه کرده بودند که تحریمهای ایران را به بهانههای موشکی، حقوق بشر و تروریسم تشدید میکند. این طرح همچنین علیه اشخاصی که در برنامه موشکهای بالستیک ایران نقش دارند، تحریمهای اجباری وضع میکند. باب کورکر، سناتور جمهوریخواه و رئیس کمیته روابط خارجی مجلس سنا میگوید پیشنویس طرح تحریمی تازه وی و همکارانش که بهویژه برنامه موشکی و سپاه پاسداران ایران را هدف قرار میدهد قبل از انتخابات ریاستجمهوری ایران رسما وارد روند قانونگذاری نخواهد شد. او گفت تأخیر در آغاز بررسی رسمی طرح در این کمیته به دلیل واکنش احتمالی اتحادیه اروپاست که نگران است تشدید تحریمها در آستانه انتخابات ایران میتواند بر نتیجه آن تأثیر بگذارد. انتخاب بین تحریم بویینگ یا تجارت با ایران روز گذشته واشنگتنپست در مورد این قرارداد نوشت «این قرارداد که نیازمند مجوز وزارت خزانهداری آمریکاست اولین دادوستد مالی درخور توجه با جمهوری اسلامی از زمان رویکارآمدن دونالد ترامپ است. این قرارداد با اجرای توافق هستهای ایران و گروه 1+5 که در جولای 2015 میان این کشورها حاصل شد، ممکن شده است. توافقی که منجر به رفع تحریمهای ایران در ازای محدودیت برنامه هستهای این کشور شد، اما دونالد ترامپ بارها این توافق را مورد انتقاد قرار داده و آن را توافقی وحشتناک خوانده و تهدید کرده است دوباره بر سر مفاد آن مذاکره خواهد کرد. قراردادهای اخیر بويینگ، دولت ترامپ را در یک موقعیت سخت و دشوار قرار میدهد؛ اینکه میان اتخاذ رویکردی سختتر در قبال ایران و حمایت از یک تولیدکننده اصلی آمریکا که بزرگترین صادرکننده نیز به شمار میآید، یکی را انتخاب کند». آیا واقعا عقاب خطر تحریم بویینگ از سوی ایالات متحده بر سر این شرکت بزرگ هواپیمایی پرواز میکند؟ این موضوع و دستاورد سیاسی قرارداد بویینگ را در گفتوگو با امیرعلی ابوالفتح کارشناس مسائل آمریکا به پرسش گذاشتیم.
--------------------------
امیرعلی ابوالفتح آزمون عمل به تعهد آمریکاییها
قرارداد با بویینگ بهعنوان یک شرکت آمریکایی میتواند نقطهعطف سیاسی از دستاوردهای برجام محسوب شود؟ این قرارداد فینفسه مهم است اما از آن مهمتر، قراردادهایی است که در ادامه قراردادهای قبلی است. نخستین توافق ایران در عرصه خرید هواپیمای مسافربری، با ایرباس انجام شد. ایرباس بهخاطر اینکه بیش از 10 درصد قطعات آن آمریکایی است؛ نیاز به مجوز آمریکاییها داشت و بههرحال این مجوزها داده شد. سپس خرید ایرانایر از شرکت هواپیمایی بویینگ انجام شد. در فاز بعدی خرید شرکت آسمان از بویینگ قرار میگیرد. این خرید ادامه اتفاقی است که از یک سال قبل شروع شده بود و نشاندهنده تنوعبخشی به خریدهای هواپیمایی ایران و ورود شرکتهای جدید به این عرصه است. خرید قبلی از سوي ایرانایر انجام شده بود و الان به وسيله شرکت دیگری به اسم آسمان. این تنوع، فضا را برای واردشدن دیگر شرکتهای هواپیمایی نیز ایجاد میکند. بههمینخاطر بااهمیت است. ضمن اینکه مجموعه این اتفاقات و خریدهای هواپیماهای مسافربری یک نشانه بارز و مشخص از تعهد آمریکاییها به عمل به تعهداتشان در چارچوب برجام است و بهخصوص نشان میدهد دولت دونالد ترامپ تا چه اندازه خود را به انجام تعهدات پایبند میداند. بههرحال این خریدها انجام شده و بدون جلب موافقت وزارت خزانهداری در دولت ترامپ ممکن نبوده است و همه اینها نشان میدهد دولت آمریکا با وجود تمام لفاظیهایی که در ماههای گذشته انجام داده است، همچنان میخواهد خودش را متعهد به برجام نشان دهد. در همه این چند ماه که با ترامپِ نامزد انتخابات و بعد با ترامپِ رئیسجمهور مواجه شدیم، با این بحث روبهرو شدیم که او میگفت برجام برای آمریکا سودی ندارد و باید آن را پاره کرد. ما با ترامپ تاجرمسلکی مواجه هستیم که به دنبال انتفاع اقتصادی از همه مسائل سیاسی است. الان که این سلسله قراردادهای هواپیمایی با آمریکا را داریم، آيا این نشان میدهد که میخ برجام محکم و محکمتر کوبیده شده و دیگر حرفی مبنی بر پارهکردن برجام نمیشنویم؟ بههرحال انتخابات تمام شده و دونالد ترامپِ نامزد انتخابات و دونالد ترامپِ رئیسجمهور منتخب به تاریخ پیوسته و ما درحالحاضر با دونالد ترامپِ رئیسجمهور سروکار داریم. او الان وارد کاخ سفید شده و از زمانی که وارد کاخ سفید شده، به برجام کمتر پرداخته است. صحبتهای مقامات نیز نشان میدهد درحالحاضر موضع آمریکا بر پایه اطمینان از اجرای تعهدات ایران است و دیگر حرفی در مورد پارهکردن برجام نمیزند بلکه دائما تأکید میکنند ایران باید به تعهدات خود عمل کند. نکته بعدی این است که برجام یک ضرورت کتماننشدني است و اگر ما با عینک آمریکاییها به برنامه هستهای ایران نگاه کنیم، آمریکاییها معتقد بودند ایران در آستانه دستیابی به سلاح هستهای است و دولت باراک اوباما معتقد بود برجام ایران را از دستیابی به سلاح هستهای بازداشته و منتقدان دولت او میگفتند شرایط برای بازداشتن ایران مهیا نشده و باید توافق هستهای را محکمتر کرد. این به آن معنی است که اگر آمریکاییها به هر دلیل بخواهند برجام را کنار بگذارند بهنفع جمهوری اسلامی ایران است و اجازه میدهد که به سلاح هستهای دست یابد. اما هیچکس از افراطیترین جریانات ضدایرانی در ایالات متحده، کشورهای عربی و اسرائیل خواهان قرارگرفتن ایران در این وضعیت نیست. وقتی دموکراتها با برجام همراه میشوند و الان جمهوریخواهان و دولت ترامپ با برجام همراه میشوند، کشورهای عربی و اسرائیلیها بر ضرورت ادامه توافق تأکید میکنند، از این ترس دارند که ایران به سلاح اتمی دست پیدا کند. به همین دلیل قابل پیشبینی بود که بعد از فروکشکردن گردوغبار ناشی از انتخابات دولت بعدی فارغ از اینکه کدام کاندیدا رأی بیاورد، مجبور بودند برجام را بپذیرند. البته دولت ترامپ تلاش میکند ایران را در موضعی قرار دهد که مسئولیت شکست برجام بر دوش تهران قرار گیرد و ایران را وادار کند که تعهدات فراتر از برجام انجام دهد یا در موضوعاتی مثل موشکی، تروریسم و آینده خاورمیانه وارد برجامهای جدید شود. اما برجام هستهای به وسيله دولت آمریکا کنار گذاشته نخواهد شد. درحالیکه جمهوریخواهان و ترامپ معتقدند باید ایران را بیشتر تحریم کنند، آیا این خطر درمورد قرارداد بویینگ وجود دارد؟ فروش هواپیما بخش جداییناپذیر سند برجام است و هرگونه خدشهای که به این معامله ایران و شرکت هواپیمایی وارد شود، نقض آشکار برجام خواهد بود اما اگر آمریکاییها بخواهند ایران را تحت فشار قرار دهند، میتوانند در حوزه نفت و کشتیرانی و بیمه کار کنند اما به قرارداد هواپیمایی دست نزنند؛ اینکه آمریکاییها چارهای ندارند در این حوزه همکاری کنند، دلیلی نمیشود که حتما در حوزههای دیگر هم دستشان بسته باشد. اما ماجرای تحریمهای اولیه ایالات متحده آمریکا باقی است. آیا شرکتهای هواپیمایی شامل این تحریمها نمیشوند؟ ممنوعیت فروش هواپیما به ایران بخشی از تحریمهای اولیه است و بعد از تسخیر سفارت آمریکا در ایران تصویب شد و بعد از سال 1980 به تدریج گسترش یافت و ممنوعیت فروش قطعات هواپیمایی مسافربری لغو شد. اما فرایند مذاکرات بهگونهای رقم خورد که آمریکاییها دست از این ممنوعیت بردارند به این دلیل که علاوه بر مسائل سیاسی و اقتصادی با جان شهروندان هم مواجه بودند و آمریکاییها در این سالها از لحاظ حقوقبشری تحت فشار بودند و هیچ پاسخی هم نداشتند. بههرترتیب بحث ممنوعیت هواپیما که جزء تحریمهای اولیه بود، در برجام گنجانده شد ولی بقیه موارد تحریمهای اولیه همچنان در تحریم باقی ماند. این بخش از تحریمهای اولیه در قالب پکیج هستهای حلوفصل شد. این میتواند آزمونی باشد. به کرات مقامهای ارشد جمهوری اسلامی ایران اعلام کردهاند توافق هستهای آزمونی است برای سنجش میزان عمل آمریکا به تعهداتش. درحالحاضر ایرباس به تعهداتش در تحویل هواپیما به ایران عمل کرده و البته تنظیم قرارداد با ایران بدون مجوز آمریکاییها شدنی نبود. اگر بویینگ هم تحویل داده شود، بخشی از این بیاعتمادی تاریخی میتواند برداشته شود و نشان میدهد آمریکاییها قصد دارند به تعهداتشان عمل کنند. بهاینترتیب این فضای بیاعتمادی نسبت به آمریکا تا حدودی رفع و الگویی برای رفتارهای بعدی بین ایران و آمریکا ميشود. بانکهای دنیا هم میتوانند از این قرارداد به راهبردی در حوزه تجارت با ایران برسند؟ بله، برخی کارشناسان که برجام را بررسی میکنند، معتقدند تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل و اتحادیه اروپا برداشته شده و تحریمهای آمریکا در بخشهای نفتی، بیمه حملونقل دریایی برداشته شده ولی اصلیترین مشکل بانکی است و آمریکاییها هم به این وضعیت دامن میزنند. اما فارغ از همه جزئیات این بحث، نوعی ترس در نظام بانکی جهان وجود دارد که اگر با ایران وارد تجارت و معامله اقتصادی شود، ممکن است مورد تحریم یا جریمههای مالی قرار گیرد و این موجب میشود بسیاری از شرکتهای بزرگ اقتصادی و بانکها از نزدیکشدن به اقتصاد ایران و تجارت با کشورمان بهراسند. اما وقتی یک قرارداد اقتصادی بین ایران و شرکت هواپیمایی بویینگ منعقد شود، نشان میدهد قراردادهای 10 تا 15 میلیارد دلاری با ایران انجام و السی باز و حسابهای بانکی بین ایران و شرکتهای آمریکایی باز میشود و این فرایند علاوه بر دستاورد اقتصادی، دستاورد روانی هم دارد و این نگرانی از تحریمها را کاهش میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.