ضرورت توسعه فضایی و آمایش سرزمین؛ آموزه آخرین سرشماری
حامد گوهریپور*
با انتشار نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1395، تازهترین جهتگیریها و جریانهای جمعیتی (و اجتماعی - اقتصادی) کشور بهعنوان پایه اصلی برنامهریزیهای کلان آتی مشخص شد. جدا از آمار و ارقام پیشبینیشدنی نظیر شهرنشینترشدن جمعیت، آنچه میتواند «مورد عجیب سرشماری 1395» نام بگیرد، روند ادامهدار کاهش نرخ رشد جمعیت کشور است، این موضوع از آن جهت درخور توجه است که پرداختن به آن در بالاترین سطوح حاکمیتی و اتخاذ سیاستهای ترویج زاد و ولد در سالهای اخیر نیز همچنان نتوانسته تأثیر معناداری بر میزان رشد جمعیت کشور داشته باشد. هرچند تعداد جمعیت صفر تا چهار سال نسبت به دوره آماری پیشین بیشتر شده؛ اما کاهش بُعد خانوار نشان میدهد همچنان رویه تکفرزندی ترجیح خانوادههای ایرانی است. طبق آمار سرشماری اخیر، بُعد خانوار در ایران به عدد درخور توجه 3.3؛ یعنی پایینترین حد خود در تاریخ معاصر کشور رسیده است. پیشبینی این برایند با نگاهی به شرایط اقتصادی- اجتماعی کشور و روند برنامهریزی (به بیان دقیقتر نبود برنامهریزی) جامع سرزمینی در دهههای اخیر دشوار نبود.
درحالحاضر نرخ رشد جمعیت کشور نیز 1.97 درصد، یعنی پایینترین میزان از سال 1335 (اولین سرشماری رسمی کشور) است. تردیدی نیست که نیروی انسانی برای هر کشور سرمایهای ارزشمند محسوب میشود که کمبود آن میتواند حتی بیش از کمبود سرمایه یا مواد اولیه، چرخه تولید و پیشرفت را با بحران روبهرو کند. هرچه این نیروی انسانی جوانتر باشد، پتانسیل توسعه نیز افزایش خواهد یافت؛ اما درعینحال روی دیگر افزایش جمعیت میتواند تهدیدآمیز باشد. جمعیت مانند تیغ دولبه است، بهنحویکه اگر برنامهریزی واقعگرایانه و باپشتوانهاي برای آن نشود، «نیروی انسانی بیکار و بیبرنامه» نیز خود به محرکی برای بروز ناهنجاریها و وقوع بحران در هر کشوری تبدیل خواهد شد. در این میان به نظر میرسد مردم هنوز بین «تهدید جمعیت پیر» و «تهدید جمعیت جوان بیبرنامه» اولی را ترجیح میدهند و شاید چشمانداز فردی و اجتماعی روشنی برای رویارویی با تهدید دوم متصور نیستند. این تصمیم روند جدیدی نیست و نزدیک به 10 سال است که جمعیت صفر تا 14 سال فقط یکچهارم کل جمعیت کشور را تشکیل میدهد. این در حالی است که همین بازه سنی در دهه 60 حدود نیمی از جمعیت ایران را شامل میشد. به بیان دیگر، شرایط زندگی (بهویژه حاصل از روند مدیریتی کشور در دهه 80) دلیل اتخاذ «عامدانه» و «آگاهانه» چنین تصمیمی از سوی مردم بوده است. علاوه بر بحثهای کمّی جمعیت، آنچه در نتایج سرشماری اخیر از منظر برنامهریزی میتواند مورد توجه قرار گیرد این است که دو استان تهران و البرز، یعنی منطقه کلانشهری تهران، با دراختیارداشتن فقط یک درصد کل مساحت کشور، بیش از یکپنجم جمعیت ایران را در خود جای دادهاند. همچنین این منطقه بهتنهایی مقصد بیش از یکچهارم کل مهاجرتهای کشور بوده است. توجه به همین نکته یعنی توزیع فضایی نامتوازن جمعیت میتواند یکی از موانع اصلی توسعه پایدار و متوازن ایران را روشن کند. پراکندگی ناهمگون جمعیت و فعالیت در سطح کشوری با این وسعت که از نظر فراوانی و توزیع منابع از جمله ثروتمندترین ملل است و تمرکز آن در بخشی از پهنه سرزمین که اتفاقا بهلحاظ اقلیمی «ظرفیت تحمل» آن را ندارد، گرهای است که راهکار آن پیشنهادهای عجولانه و غیرکارشناسی نظیر انتقال پایتخت نیست، بلکه فقط در گرو تحقق آمایش سرزمین، منطقهبندی کالبدی- اجتماعی- اقتصادی و در یک کلام پیروی از اصول برنامهریزی فضایی و یکپارچگی برنامهای در سطوح ملی، منطقهای و محلی است. فقط در صورت محققشدن این راهبرد کلان است که میتوان روند «خردمندانه» افزایش نرخ رشد جمعیت را متصور شد و به آیندهای روشن برای سرزمین ایران امیدوارتر بود. *پژوهشگر مطالعات شهری و منطقهای
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.