از فلسفه تا علم
سیر تکامل شناخت مغز
رضا پناهی.دبیر کمیته دانشجویی ستاد توسعه علوم و فناوریهای شناختی
گفته میشود که سه پرسش بنیادین که اساسیترین پرسشهای انسان محسوب میشود، اینها هستند: جهان چگونه به وجود آمده است؟ حیات چگونه شکل گرفته است و در نهایت اینکه آگاهی و تفکر چیست و چگونه شکل میگیرد؟ من فقط درباره بخش سوم صحبت و تاریخچه کوتاهی درباره آن بیان میکنم. این پرسش، تاریخی طولانی دارد؛ تاریخی به قدمت تاریخ تفکر انسان. تاکنون پاسخهای بسیاری به این پرسش داده شده است؛ برخی از این پاسخها، آمیخته با افسانه بودند و برخی حقیقیتر و اعجابانگیز بودند. 18 هزار سال پیش، افرادی شکلهایی را در غار «لاسکو» در جنوب غربی فرانسه رسم کردند؛ 18 هزار سال پیش، برابر است با اواخر دوره پارینهسنگی و زمانی که کمکم تفکر انتزاعی در انسان شکل میگیرد. گفته میشود نقاشیهای این غار از اولین نقاشیهایی است که انسان کشیده است. در وسط این تصویر، یک مرد را میبینیم که به پشت دراز کشیده و در کنار آن هم گاومیشی وجود دارد که کشته شده است. در آن طرف هم یک پرنده دیده میشود. «میشل جووت»، پژوهشگر خواب، میگوید احتمالا این فرد خوابیده است و خواب یا رؤیا میبیند. در واقع «جووت» میگوید پرنده استعارهای از پرواز ذهن آدمی در هنگام خواب است. مردمان قدیم اعتقاد داشتند ذهن ما هنگام خواب به پرواز درمیآید و در نتیجه، ما رؤیا میبینیم. پنج هزار سال پیش و در منطقه بینالنهرین، جایی بین دجله و فرات که از آن بهعنوان گهواره تمدن یاد میشود، افسانه دیگری حاکم بود. با توجه به اینکه کبد، بزرگترین اندام درون بدن ماست و خون زیادی وارد آن میشود و باز با توجه به اینکه خون نیروی حیاتبخش ماست، مردم این منطقه فکر میکردند کبد مهمترین اندام بدن انسان است و جایگاه روح. در مصر باستان هم فکر میکردند قلب مرکز روح، ذهن و فکر انسان است. در مصر باستان زمانی که میخواستند اجساد را مومیایی کنند، با یک قلاب فلزی، مغز فرد را از جمجمهاش خارج میکردند؛ چون فکر میکردند مغز کارش این است که شکل جمجمه سر را حفظ کند. این عقیده که قلب مرکز احساسات و عواطف انسان است، عقیدهای بسیار ریشهدار است که در شرق و غرب ریشه دوانده است؛ هنوز هم ما میگوییم دلمان برای کسی گرفته، یا دلمان تنگ شده است؛ اما 400 سال پیش از میلاد مسیح، «بقراط» که از او بهعنوان بزرگترین پزشک باستان یاد میشود، ایده دیگری را مطرح میکند. به باور «بقراط»، تمام افکار، عواطف و احساسات ما به مغز مربوط میشود. علاوه بر این، میگوید بیماریهای روانی در حقیقت همان بیماریهای مغز ما هستند. تا آن زمان گمان میکردند زمانی که دیو یا روحی وارد بدن ما ميشود و ما را اسیر میکند، بیماری روانی پدید میآید. یک راه برای درمان این بیماری هم آن بود که جمجمه را سوراخ میکردند تا این دیو از جمجمه بیرون برود و فرد از این بیماری خلاص شود. واژه دیوانه هم از این دیدگاه ناشی میشود. بعد از «بقراط»، فلاسفه به دو دسته تقسیم میشوند؛ برخی موافق او و برخی دیگر مخالف او. «افلاطون» که ایدههای عجیبوغریب زیادی دارد، دراینباره خاص پدیدههای روانی را به مغز مربوط میداند. از طرف دیگر، شاگرد او «ارسطو» که گویا هدف اصلیاش این بود که با عقاید استادش مخالفت کند، ایده «قلب مرکز بدن است» را مطرح میکند. استدلال «ارسطو» این است زمانی که قلب ما از حرکت میایستد، بدن ما رو به سردی میرود و به همین دلیل، نتیجه میگیرد نیروی حیات به قلب مربوط میشود. در امپراتوری روم، «گالن» که متخصص آناتومی بود، اجساد حیوانات را کالبدشکافی میکند تا به بررسی قسمتهای مختلف آن بپردازد. «گالن» که پزشک گلادیاتورها هم بود، دریافت زمانی که مغز گلادیاتورها آسیب میبیند، رفتارها و عواطف آنها مختل میشود و به این نتیجه میرسد که مغز منشأ عواطف، احساسات و رفتار ماست. در عصر رنسانس این موضوع پیگیری میشود. بسیاری از ما «لئوناردو داوینچی» را بهعنوان نقاش میشناسیم ولی خوب است بدانیم او یکی از درخشانترین ذهنهای تاریخ بشر بود و آیکیوی وی هم احتمالا بیش از 200 بود. «داوینچی» فقط به لبخند مونالیزا علاقهمند نبود، بلکه به مغزی هم که موجب چنین لبخندی شد، علاقه داشت. وی در ادامه فعالیتهای «وزالیوس»، اندامهای مختلف انسان را بررسی میکرد از جمله اینکه بسیاری از بخشهای مغز و اعصاب آن را کشف کرده است. در قرن 17، این موضوع همچنان مطرح بود و «رنه دکارت» هم چیزهایی درباره آن گفت. «دکارت» میگفت چیزی که موجب میشود روح و ذهن ما به بدنمان ربط داشته باشد، غده صنوبری است. استدلال «دکارت» آن بود که ما دو چشم و دو گوش داریم؛ اما عملا فقط یک چیز را میبینیم و میشنویم؛ پس باید چیزی باشد که اینها را با هم متحد کند و جسم پینهای تنها جایی از مغز است که چنین کاری را انجام میدهد. «دکارت» بر این باور بود مایعی که درون بطنهای مغزی ما هست، حالت هیدرولیک ایجاد میکند و باعث میشود که دست و پای ما حرکت کند. «ژان پییر فلورانس»، فیزیولوژیست فرانسوی در قرن 19، اولین کسی بود که در زمینه مغز و اعصاب، به شیوه علمی پژوهش کرد. وی بخشهای مختلف مغز حیوانات را برمیداشت و بررسی میکرد که برداشتن این بخش از مغز، چه اثراتی دارد. وقتی بخشهای مختلفی از مغز یک حیوان را برمیداریم، در احساسات و حرکت و رفتار آن تغییراتی ایجاد میشود و بهاینترتیب، به شیوه علمی اثبات شد برخلاف آنچه که پیش از آن تصور میشد، قلب مرکز بدن نیست و همه این موارد به مغز ما مربوط میشود. «گالوانی» در نیمه دوم قرن نوزدهم به شکل تصادفی دریافت وقتی که ما ماهیچه قورباغه را در معرض بار یا جریان الکتریکی قرار دهیم، ماهیچه قورباغه به حرکت درمیآید و بهاینترتیب بیوالکتریک به شکل کاملا اتفاقی کشف میشود. بعدها مشخص شد که اعصاب، به وسیله الکتریسيته با یکدیگر در ارتباط هستند و با جریان الکتریسيته، ماهیچهها را کنترل میکنند. این ماجرا الهامبخش رمانی است به نام «فرانکنشتاین» که احتمالا فیلمش را هم دیدهاید. در اواخر قرن نوزدهم، روانشناسی (که تا آن زمان شاخهای از فلسفه بود)، با کارهای «ویلهلم وونت» که او را پدر روانشناسی تجربی میدانند، وارد حوزه علم میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.