|

سه‌گانه هاینر مولر

عصیانگری واقع‌بین

«هراکلس 5»، «مائوزر» و «هملت‌ ماشین» سه‌ نمایش‌نامه است از هاینر مولر، نمایش‌نامه‌نویس آلمانی، که با ترجمه ناصر حسینی‌مهر در نشر روزبهان و در یک کتاب چاپ شده است. ترجمه فارسی این سه نمایش‌نامه همراه است با مقالاتی از ناصر حسینی‌مهر در تحلیل این نمایش‌نامه‌ها و واکاوی جهان غریبی که مولر در آثارش به نمایش درآورده است. در پایان کتاب نیز گفت‌وگویی با حسینی‌مهر درباره مولر چاپ شده است. گفت‌وگویی که بهانه آن اجرای نمایش‌نامه «هملت ماشین» توسط ناصر حسینی‌مهر بوده است. علاوه‌براین در آغاز کتاب یادداشتی کوتاه از جواد مجابی، با عنوان «مولر، طغیانگری ژرفکاو»، درباره نمایش‌نامه‌های هاینر مولر چاپ شده است. در بخشی از این یادداشت که به‌عنوان پیشگفتار کتاب آمده درباره مولر می‌خوانیم: «این راوی عصبانی است، این قهرمان، این مولر، از تاریخ و اسطوره و خاطره دلخور است، خشم گرفته بر انسان‌های دوران خویش، از سرمایه‌داری و کمونیسم به یک‌سان حالش به‌هم می‌خورد، آنارشیستی که ته دلش آرزو می‌کند کاش همه‌چیز درست و به‌سامان بود بی‌این‌‌همه لاشه و فضاحت در چشم‌انداز و پشت‌سر. پس می‌درد از هم اوضاع را، پرده‌ها و نیم‌پرده‌ها را، نقاب از چهره ریاکار و ستمگر و زبون خود می‌افکند تا بتواند ریاکاران و زبونان و ستمگران را استهزا کند. نیش این زبان تمامی زهر زمانه را در خود دارد.»هراکلس 5، نخستین نمایش‌نامه کتاب است. نمایش‌نامه‌ای که دو یادداشت تحلیلی از حسینی‌مهر به آن ضمیمه شده است؛ یکی به‌ نام «هراکلس در کارزار طاعونی جهان امروز» و دیگری به نام «جنون هراکلس». در یادداشت اول به نمایش‌نامه «هراکلس5» پرداخته شده و در یادداشت دوم به «هراکلس در آثار درام‌پردازان جهان». حسینی‌مهر در بخشی از این یادداشت دوم درباره شخصیت هراکلس و حضور او در دوره‌های مختلف تاریخ ادبیات جهان می‌نویسد: «هراکلس یا هرکولس، از آن قهرمانان اسطوره‌ای است که از بدو پیدایش خود در هر دورانی از تاریخ و تمدن نقشی متفاوت و حتی متضاد ایفا کرده و هربار بازخوانی تازه‌ای داشته است.» در ادامه این مقاله، تغییر‌وتحول شخصیت هراکلس در گذر از دوره‌های تاریخی مختلف بررسی شده است و به این موضوع پرداخته شده که هراکلس در آثار نویسندگان هر دوره چه‌طور دیده و ساخته و پرداخته شده است. در بخشی از یادداشت اول که مشخصا درباره روایت هاینر مولر از هراکلس است، درباره هراکلسی که مولر در نمایش‌نامه «هراکلس 5» ترسیم کرده، آمده است: «هاینر مولر از میان قهرمانان اسطوره‌ای، این‌بار هراکلس را برگزیده است. اما هراکلسی معاصر که در قالب مزدور مدرنی تجسم می‌یابد و نه عاملی در خدمت خدایان که باید از وابستگی‌های زندگی خصوصی دست بکشد، یا عشق به زن و فرزندانش را تبدیل کند به نفرت؛ تا آنجا که آنها را به قتل برساند و خانه و کاشانه را در آتش بسوزاند. هاینر مولر در این نمایش‌نامه خود با آن هراکلس آسمانی و اسطوره‌ای کاری ندارد. او قهرمانش را همچون هملت در هملت ‌ماشین به امروز آورده است. درواقع، مولر قصد دارد به ما گوشزد کند که یکی از مظاهر تغییرشکل‌داده‌شده میتولوژی در جهان مدرن و معاصر، چیزی نیست جز تولید انبوهی از زباله، از زباله‌های صنعتی و اتمی گرفته تا زباله‌های مصرفی روزانه، و زباله‌های فرهنگی و هنری، زباله‌های فکري و حتی زباله‌های صوتی و نوری که زندگی را برای انسان دچار مخاطره‌ای جدی کرده است.» نمایش‌نامه بعدی، «مائوزر» است. به این نمایش‌نامه نیز مقاله‌ای ضمیمه شده با عنوان «وداع با فردا، وضعیت موجود» که نگاهی کوتاه است به نمایش‌نامه «مائوزر». در بخشی از این مقاله، ضمن مقایسه نمایش‌نامه «مائوزر» با نمایش‌نامه‌های آموزشی برشت، از جمله «تدبیر»، و رمان «دن آرام» شولوخوف، در بیان تفاوت میان دیدگاه برشت و شولوخوف با دیدگاهی که مولر در نمایش‌نامه «مائوزر» اتخاذ کرده، آمده است: «موضوع این نمایش‌نامه کوتاه شباهت زیادی به نمایش‌نامه تدبیر برشت دارد، هم‌چنین یادآور رمان دن آرام شولوخوف است؛ به‌خصوص بخش محاکمه انقلابیون روسی در زمان جنگ داخلی. مولر برخلاف آثار برشت و شولوخوف به فردیت انسان ارج می‌نهد...» در پایان مقاله نیز درباره تفاوت سبکی مولر و برشت و اهمیت مولر در ادبیات دراماتیک آلمان آمده است: «هاینر مولر گام‌هایی بلند در ادبیات دراماتیک آلمان برداشت. از جمله به ارثیه برشت - سادگی در نگارش برای عوام - توجهی نکرد و زبان را در نمایش‌نامه‌های موجز و لیریک خود به جایگاه رفیع سخن‌پردازانی نظیر هاینه و ریلکه نزدیک ساخت. از سوی دیگر، او به هرآنچه بر سرزمینش می‌گذشت، به تردید می‌نگریست و همواره خود را، و پیشینیان خود را، در آثارش سرزنش می‌کرد. مولر نه آنارشیست بود، نه نیهیلیست؛ او درام‌پردازی بود واقع‌بین و عصیانگر.» هملت ماشین آخرین نمایش‌نامه است، که چند سال پیش خود حسینی‌مهر آن را در ایران روی صحنه برد. «زخم هملت» و «حقیقت را در خواهید یافت» دو مقاله‌ای است که به این نمایش‌نامه ضمیمه شده. در آغاز مقاله «زخم هملت» در توصیف «هملت ماشین» چنین آمده است: «نمایش‌نامه کوتاه هملت ماشین اثر هاینر مولر در پنج تابلو اقتباسی آزاد و مدرن از هملت شکسپیر است. این نمایش‌نامه از زبان هملت، ناهنجاری‌ها، تضادها و کشمکش‌های وحشیانه و خانمان‌برانداز جهان امروز را به‌گونه‌ای شگفت‌انگیز منعکس می‌کند: خشونت، جنایت، ترس، خیانت، روان‌پریشی، زندان، شکنجه و فاشیسم. هاینر مولر، در مونولوگی آبستره -فلسفی خیالی گداخته از گذشته تلخ و تاریک کشورش آلمان دموکراتیک و هم‌چنین دنیای ناامن سوسیالیستی-استالینیستی را به زمان حال نشت می‌دهد. هملت در عصر کنونی با یادآوری مرگ پدرش و بازگویی رویاها و توهمات هم‌چنان در افکار خود دست‌وپا می‌زند، اما این‌بار هملتی ضد هملت، هملتی ضد قهرمان، حتی هملتی منحط با افکاری عصیان‌زده و ویرانگر، هملتی آنارشیست که با جهان واقعیت‌ها هم‌چنان بیگانه است و تنها با یکه‌تازی در دنیای خیال خود هنجارشکنی می‌کند و به آرزوهایش دست می‌یازد که همانا ارتکاب به فجیع‌ترین جنایت‌هاست: از پرده‌دری فساد حاکمان تا به خاک‌وخون کشاندن مادر خود.» آن‌چه در ادامه می‌آید سطرهایی است از نمایش‌نامه هملت ماشین: «نمایش من، اگر هم اجرا شود در زمان شورش خواهد بود. شورش با پیاده‌روی آغاز می‌شود. در ساعت کار و اشتغال و با زیرپا گذاشتن مقررات آمد و شد خیابانی. عابران پیاده در خیابان‌ها مسلط‌اند. اگر پلیس‌ها راه را سد کنند به کناری پرتاب خواهند شد. دسته‌های مردم هنگامی‌ که به منطقه حکومتی شهر نزدیک شدند در برابر دیواری از گارد پلیس از حرکت بازمی‌ایستند. گروه‌هایی شکل می‌گیرد، از میان‌شان سخنرانان برپا می‌خیزند...»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.