در چندوچون پيشفرضهاي نادرست در معماري ايران
بگو از چه میترسی، تا بگویم که هستی
پویان روحی: ماه گذشته، مؤسسه معماری کالیفرنیایجنوبی (سایـ آرک) میزبان اسلاوی ژیژک1 بود. ژیژک برای شرکت در یک مناظره از مجموعه مناظرههای مؤسسه، با گراهام هارمن2، فیلسوف معاصر، به سایـ آرک آمده بود. معرفیکننده اول برنامه، هرنان دیاز آلونسو3، رئیس فعلیِ مدرسه بود. هرنان در صحبتی کوتاه، این دو اندیشمند معاصر را فیلسوفانی دانست که از چیزی هراس ندارند، آنها در قلمروهای خاکستری سکونت نمیکنند، بلکه موضع خود را با اقتدار بیان میکنند و ساکنِ قلمروهای سپید یا سیاه هستند. هرنان در ادامه گفت این چیزی است که ما در سایـ آرک آن را ستایش میکنیم؛ نترسیدن، و اشغالکردنِ قلمروهای سپید و سیاه، و نه خاکستری. همه ما میدانیم که ترس مکانیسمی دفاعی است در بدن برای بقا و میدانیم شجاع کسی نیست که نمیترسد، بلکه کسی است که با وجود ترسهایش، میایستد و میجنگد. یادداشت سردبیر ميهمان شماره 101 مجله معمار، یادداشت ترسناکی نیست، اما تبعات آن ترسناک هستند و ریشه در سوءتفاهم و پیشفرضهای نادرستی دارند که سرمقاله یادشده بر اساسِ آنها شکل گرفته است. من در اینجا تلاش میکنم بخشی از این سوءتفاهمها را توضیح دهم. مخاطبِ اصلیِ من در این یادداشت، دانشجویان معماری، معماران جوان و خوانندگان علاقهمند دیگر هستند که تبعات منفیِ نگاه ارائهشده در آن سرمقاله مستقیما آنها را تحتتأثیر قرار میدهد. در آغاز این یادداشت اشاره میشود که «مجله معمار در طول این سالها بر مبنای یک نظرورزی ساده و متقن سیاستگذاری و راهبری شده: اینکه معماری دیسیپلینی مبتنیبر اعمال است و در نتیجه، حدود و ثغور تأثیرگذاری آن از دریچه محصولات نهاییاش، یا همان بناهای اجراشده، قابل ارزیابی است». این تعریف چند اشکال دارد؛ اول اینکه سیاست مجله معمار را به شکل پسارویدادی4 تعیین میکند. اگر سیاست مجله این بوده باشد که «معماری یک دیسیپلین است»، این ضرورت وجود دارد که سیاستگذاران مجله، در زمان آغاز به کارِ آن، از «دیسیپلین» و تعریف آن آگاه بوده باشند و ما بهخوبی میدانیم که چنین شرایطی حاکم نبوده است. تا جایی که من اطلاع دارم، استفاده رسمی از واژه دیسیپلین، به ترجمه و انتشار آثار مرتبط با تئوری معاصر در سالهای اخیر بازمیگردد و پیش از آن دستکم بهطور رسمی در زبان فارسی استفاده نشده است. دوم اینکه با پذیرفتنِ این فرض که دستاندرکاران مجله با واژه «دیسیپلین» آشنایی داشتهاند، در تعریف سیاست مجله از تعریف رایجِ دیسیپلین استفاده نکردهاند. بلکه یک تعریف شخصی ارائه کرده و سپس کار خود را بر مبنای آن تعریف شخصی (که مغایر با تعریف رایجِ گفتمان جهانی یا دستکم گفتمان رایج در کشورهای صاحب و تولیدکننده گفتمان است) انجام دادهاند؛ تعریفی که «معماری را دیسیپلینی مبتنیبر اعمال» بداند، تعریفی بهشدت تقلیلدهنده5 و ناکارآمد است. لازم است در اینجا دیسیپلین (معماری) را تعریف کنیم: دیسیپلین (معماری) شکلی از دانش است؛ درباره خودش و درباره دنیا؛ شکلی از دانش که دارای تاریخها و تئوریهایی است و نهادهاـ دانشگاههایی آن را پشتیبانی و تدریس میکنند. این یک تعریف کلی و رایج از دیسیپلین است. رابطه تئوری و پرکتیس یا رابطه دیسیپلین و حرفه، نسبت به چیزی که در یادداشت سردبیر ارائه شده، رابطه پیچیدهتری است و نمیتوان آن را به شکلی که در یادداشت آمده، تقلیل داد. من در نقد این تعریف، از دیاگرام اندرو زاگو6 و برنارد شومی7 استفاده میکنم که پیشازاین در یادداشت دیگری آنها را توصیف کردهام.8 اگر «گستره» معماری را یک دایره فرض کنیم، مرز یا حاشیه دایره محل قرارگیری دیسیپلین (آوانگارد)، و مرکز دایره محل قرارگیری حرفه9 (یا در بدترین وضعیت، ابتذال) است. هر چه از مرکز به سمت مرز دایره پیش برویم، نیروی انتقادی اثر بیشتر و ایدههایی که اثر دربردارنده آن است، غیرعامتر10 میشوند. این دیاگرام را میتوان به عنوان یک استراتژیِ انتقادی در جایگذاری پرکتیسهای مختلف به کار برد. توجه داشته باشیم که این دیاگرام در تعریف پرکتیس، از ارائه یک نگاه حذفی11 و تقلیلگرا خودداری میکند. به این معنی که معمارانی را که دارای پرکتیس، اما فاقد کار اجرایی هستند نیز شامل میکند. بهاینترتیب پرکتیس زاها حدید با ساخت نخستین پروژه او آغاز نمیشود؛ بلکه 15 سال پیش از آن و با آغاز به کار او به عنوان یک معمار آغاز میشود؛ بنابراین در مرز دایره میتوان معمارانی را قرار داد که دغدغههای دیسیپلینی دارند و به رشد دیسیپلین معماری متعهدند؛ کسانی مثل ولف پریکس12 و تام مین13 که اتفاقا پروژههای ساختهشده بسیاری دارند. درعینحال معماران دیگری نیز در مرز دایره و حتی آن سوی آن قرار دارند که فاقد کار اجرائی هستند. لبیوس وودز14 یکی از مهمترین آنهاست؛ یکی از برجستهترین معماران تاریخ معماری بدون اینکه بر اساس ادعای متن یادشده، اعتبار خود را از «ساختهشدگی» به دست آورده باشد. هرنان دیاز آلونسو یکی دیگر از معمارانی است که پرکتیس او را میتوان در لبه دیسیپلین قرار داد. تعداد معمارانی که اعتبار خود را از کارهای ساختهنشده به دست آوردهاند، آنقدر زیاد است که تصور میکنم همین چند مثال، برای بهچالشگرفتن بحث طرحشده در یادداشت سردبیر کافی باشد؛ اما اجازه بدهید به نمونههای دیگر مثل آرشیگرم15، بهرام شیردل (پروژههای پیش از ورود به ایران)، کلود نیکلا لدو16، اتینـلوئی بوله17، و پیرانزی18 نیز اشاره کنم. از سوی دیگر میتوان پرکتیسهایی را نام برد که فاقد هرگونه دغدغه دیسیپلینی هستند و رویکردی حرفهمند19 دارند. معماری از دید آنها بیشتر یک حرفه است (و عموما یک حرفه خدماتی با ارائه راهکار20). اینها پرکتیسهایی هستند که اتفاقا میزان «حرفهایگری» زیادی در آنها دیده میشود و به همان نسبت نیز کاری که انجام میدهند، فاقد ارزشهای دیسیپلینی یا ارزش معماری است. بههمیندلیل میتوان آنها را درون دایره و نزدیک به مرکز قرار داد. از شاخصترینِ این دفاتر میتوان به گنسلر21 و اس.او.ام22 اشاره کرد. این دفاتر با عنوان کلی دفاتر شرکتی23 (یا تجاری24) شناخته میشوند. آنها به معماری نه به عنوان یک دیسیپلین که به عنوان یک حرفه نگاه میکنند و تمام تلاش آنها بر ساختن ساختمان (و نه پیشبرد دیسیپلین معماری) متمرکز است. احتمالا هیچ شرکتی در دنیا به اندازه گنسلر پروژه ساختهشده ندارد؛ اما هیچکدام از «ساختمانهای» ساختهشده این دفتر اعانهای برای گفتمان معماری، دانش معماری و پیشبرد معماری به عنوان یک دیسیپلین نداشتهاند و احتمالا هرگز نخواهند داشت؛ بنابراین حجم عظیم آثار ساختهشده این دفتر، فاقد هرگونه ارزش دیسیپلینی یا ارزش معماری است و به عنوان عامل «اعتبارآور» عمل نمیکند. تمام اینها ما را متوجه تمایز معماری و ساختمان میکنند؛ تمایزی که در سرمقاله یادشده به آن توجه نشده است. لبیوس وودز در یکی از یادداشتهای شگفتانگیزش25 این پرسش را طرح میکند که معماری چیست؟ سپس با استفاده از روش سقراطی،26 گامبهگام پیش میرود و با ارائه یک تحلیل منطقی و سنجیده، نشان میدهد «معماری» یک ساختمان، نه در ساختمان آن که در ایده منحصربهفردی که در ذهن معمار آن شکل گرفته و در قالب ترسیمها ارائه شده، وجود دارد. از نظر تاریخی، بخش بزرگی از دانش دیسیپلینیِ معماری از طریق پروژههای ساختهنشده و از طريق ترسیمها و ایدههای موجود در آنها به ما منتقل شده است. این یکی دیگر از دلایلی است که نشان میدهد لزوم ساختهشدنِ یک اثر، منجر به کسب اعتبار برای معمار آن نخواهد شد. دلیل دیگر هم به سادگی این است که معمار، کسی نیست که برای ساختهشدن اثرش تصمیم میگیرد و البته توانایی معمار در تولید بحث و قانعکردن کارفرما، طبیعتا جدا از توانایی او به عنوان یک معمار است. بهرام شیردل به جز یک کارخانه در لسآنجلس (به همراه اندرو زاگو) هرگز چیزی نساخته؛ اما همچنان و با وجود قطع ارتباطش با گفتمان معماری در 20 سال گذشته، یکی از «معتبرترین» معماران دنیاست. دیدگاه مطرحشده در یادداشت سردبیر با توجه به زمانی که در آن هستیم (2017)، دیدگاه عجیبی است. زیرا حدود 70 سال از زمانی که تاریخ معماری تنها برای پروژههای ساختهشده اعتبار قائل بود، گذشته است. تا پیش از جنگ جهانی دوم، تاریخهای معماری عموما روی آثار ساختهشده تمرکز داشتند؛27 اما پس از جنگ و بهویژه با بحران اقتصادی دهه 70 میلادی و رشد تئوری و گفتمان معماری، توجهها به سمت پروژههای ساختهنشده و نیروی انتقادی و بار آموزشی28 موجود در آنها جلب شد. آثار ساختهنشده راه خود را به درون تاریخنگاری پیدا کردند و معماران بسیاری با پروژههای فکری29 و کار تئوریک خود صاحب اعتبار شدند. از حدود همین زمان بود که «حرفهایگری» در بسیاری از مدارس آوانگارد معماری مورد انتقاد شدید قرار گرفت30 و این مدارس، مدلهای آموزشی تجربی و باز را برای ایجاد مقاومت در برابر معماری شرکتی (بازاری) و پیشبرد دیسیپلین به کار گرفتند. لازم است درباره واژه «تئوری» نیز که در متن یادشده از آن استفاده شده است کمی حرف بزنیم. یک تعریف ساده تئوری این است: کار فکری، نوشتاری و شفاهی درباره معماری. این یک تعریف بنیادین است و امیدوارم روشن باشد که هر کار فکری، نوشتاری یا شفاهی را نمیتوان تئوری دانست. مهمترین ویژگی کار تئوریک، اندیشمندانهبودن31 آن است. تنها به این اشاره میکنم که بهطور کلی دو مدل تئوری وجود داشته است؛32 مدل ویتروویوسی؛ یا ارائه یک دستور کار33 طراحی برای استفاده دیگران و چیزی که به مدل معاصر معروف است؛ کار فکری درباره کار معماران دیگر، یا درباره کار خود، یا درباره درونمایهها و موضوعات دروندیسیپلینی/ بروندیسیپلینی. امروزه مدل نخست- به جز استثناهایی مثل پاتریک شوماخرـ34 دیگر رایج نیست. این مدل بیشتر به ایدئولوژی نزدیک میشود و به دنبال ارائه دستورکارهایی جهانی است تا همه بتوانند از آن استفاده کنند. یکی از دلایلی که دفتر «زاها حدید» و شخص شوماخر از سوی معماران معاصر بهشدت مورد انتقاد هستند نیز همین است. کار فکری «گرگ لین» درباره طراحی و تولید روباتیک، یا کار تئوریستهای مهم دیگری مانند جف کیپنس35، مایکل هیز36، مارک ویگلی37، سنفورد کوئینتر38 و... به مدل معاصر تعلق دارد. موضوع دیگری که در سرمقاله مجله به آن اشاره شده، کارکردهای تئوری معماری است. این موضوع به کمی توضیح نیاز دارد. تئوریِ معماری در وهله نخست برای بهاشتراکگذاشتنِ ایدههای یک معمار/تئوریست با معماران دیگر مورد استفاده قرار میگیرد. تئوری معماری زبان تخصصی معماران است و برخلاف آنچه در متن یادشده آمده، برای «عمومیکردن گفتمان با عموم مردم» مورد استفاده قرار نمیگیرد. تئوری معماری زبانی است که معماران با کمک آن و با استفاده از ادبیات رایج آن، با یکدیگر گفتوگو میکنند و به این ترتیب گفتمان39 شکل میگیرد. اتفاقا یکی از دلایل نبود گفتمان و تئوری معماری در ایران، نبود واژگان این زبان است. ما مطلقا فاقد واژگان و ادبیات رایج تئوری معماری که ابزار گفتوگوی معماران و ساخت گفتمانند هستیم و به همین دلیل در توصیف کار خود از واژگان رایج صنعت ساختمان استفاده میکنیم. واژگان و عبارات رایج گفتمان معماری- فضای میانجرز40، پاکت41، [دیاگرام] زمین/ شکل42، تنگـچفت43، آزادـ چفت44، ناـچفت45، هستیشناسی افقی46، زیباییشناسی نادقیق47، آثار شاخص48 و تاریخ آثار شاخص49 (که با ترجمه آثاری که پیشتر به آنها اشاره شد، معادلسازیِ فارسی شدهاند) و بیشمار واژه دیگر که هنوز معادلی در زبان فارسی ندارند- در دسترس ما نیستند و به همین دلیل، ظرفیت فکری ما برای تولید گفتمان را تحت تأثیر قرار میدهند. مسئله دیگر این است که اگر به تعدادی از کسانی که از نظر تاریخی، با کار تئوریکِ خود در تولید گفتمان معماری نقش داشتهاند، نگاه کنیم، میبینیم نهتنها کار ساختهشده ندارند، بلکه دارای پیشزمینه معماری نیز نبودهاند. این افراد [کسانی مانند جفری کیپنس، کاترین اینگراهام50، و سنفورد کوئینتر]، کمک بسیاری به دیسیپلین معماری کردهاند، باعث پیشبرد آن شده و درعینحال اعتبار خود را از کار تئوریکِ صرف و نه «ساختن» به دست آوردهاند. در بخشهای پایانی سرمقاله از لزوم «خودسازیکردن و تعلق به بستر معماری ایران» سخن گفته میشود. من تصور میکنم ما نمیتوانیم دیسیپلین معماری را بهعنوان یک کلیت نبینیم، نمیتوانیم جهانیشدن، جهانیبودن و فرهنگ جهانیِ دانش معماری را نادیده بگیریم و بهدنبال بومیسازیِ دانش و داشتنِ نگاه محدود51 و محلی باشیم. من با اینکه خطی ترسیم کنیم که «ما» اینطرفش ایستاده باشیم و «آنها» آنطرفش و تصور کنیم دانش - دیسیپلین معماری- آنها متعلق به خودشان است و ما باید دانش بومیِ خودمان را داشته باشیم، چندان موافق نیستم. ما نمیتوانیم مستقل از فرهنگ معماری، برای خود به شیوهای محلی یک دیسیپلین بسازیم. در بخش آخر یادداشت، رابطه چهارگانه دیسیپلین، پرکتیس، پژوهش و آموزش در قالب یک دیاگرام به تصویر کشیده شده است. من با این دیاگرام موافق نیستم و تصور میکنم دلیل آن با توجه به توضیحاتی که درباره تعریف دیسیپلین و رابطهاش با پرکتیس ارائه کردم، روشن باشد. من اینطور استدلال میکنم که دیسیپلین و آموزش، ماهیت مشترکی دارند. نهاد پشتیبانِ دیسیپلین از میانه قرن نوزدهم، فضای آکادمیک بوده و همین محیط آکادمیک است که وظیفه آموزش معماران را بر عهده دارد. درعینحال کار پژوهش نیز وظیفه اصلی محیط آکادمیک است، حال چه این پژوهش، پژوهش آرشیوی و تاریخی باشد (دورههای دکترای تاریخ و تئوری) و چه پژوهش طراحی (دورههای کارشناسی ارشد، پستگرجوئت و دکترای طراحی در مدارس پیشرو). بنابراین دیاگرام چهارگانه ارائهشده را میتوان به شکلی صحیحتر، در قالب همان دیاگرام دایرهایشکل اولیه که دربارهاش حرف زدیم، نمایش داد. درعینحال میتوانیم از پرکتیسهایی که به دیسیپلین و به کار پژوهشی تجربی متعهد هستند نیز یاد کنیم. یادداشت سردبیر مجله معمار، یادداشتی بدون مرجع است؛ بنابراین این امکان را فراهم نمیکند تا بدانیم دیدگاههای طرحشده در آن از کجا نشئت گرفتهاند و بر بنیان چه دانشی استوار هستند. نگاه موجود در این سرمقاله را میتوان تا اندازهای ناشی از پیشینه آموزشیِ نویسنده آن دانست؛ مدرسه معماری هاروارد به داشتن یک برنامه پرکتیسمحور52 و متعهد به حرفه معروف است و در مقایسه با مدارس پیشرویی مانند انجمن معماری53، سایآرک و دانشگاه پنسیلوانیا، مدرسه محافظهکاری محسوب میشود؛ اما صرف این ویژگی را نمیتوان تنها دلیلِ نگاه ارائهشده در متن دانست. چیزی که باید آن را بپذیریم، این است که ما فاقد تئوری معماری (کار فکریِ ارجینال)، فاقد گفتمان، فاقد ادبیات و واژگانِ تئوری و فاقد تواناییِ پیوستن به گفتمان جهانی هستیم. هنوز که هنوز است، حجم زیادی از واژگان رایج ادبیات تئوری معماری، نهتنها به زبان فارسی وارد نشده، بلکه هیچ ایده و تصوری هم از وجود یا ضرورتِ آنها وجود ندارد. از سوی دیگر، تردیدی نیست که نظام آموزشیِ معماری ایران، ناکارآمد است. فاصله بسیار زیادی میان آنچه در یک مدرسه معماری معتبر و جالب و مدارس معماری در ایران میگذرد وجود دارد و تا زمانی که ما این فاصله را انکار کنیم، امید به ایجاد تغییر وجود نخواهد داشت. ما نباید از ورود دانش (یا معماران درگیر در تولید گفتمان معاصر) بترسیم، ما باید فضا را برای آغاز تغییر آماده کنیم؛ اما پیش از هر چیز، باید از نگاه محلی- بومی و درونگرا دست برداریم. باید بپذیریم که یک جزیره جداافتاده هستیم، کمااینکه معدود تجربیات موفقی که رسانههای معماری در چند سال اخیر داشتهاند - وبسایت اتوود، همشهری معماری، و یک شماره از مجله شارستان - نشان میدهند هرجا این نگاه بومی کنار گذاشته شده و نگاه برونگرا و پذیرای دانش جهانی شکل گرفته، نتایج خوبی به دست آمده است. ما نباید در برابر دانشی که بیرون از [جزیره] ما وجود دارد، موضع دفاعی بگیریم. ما به این دانش نیاز داریم و باید کوهی از آثار تئوری موجود را که هنوز هیچکدام به زبان فارسی برگردانده نشدهاند، ترجمه کنیم، بخوانیم و در مرحله بعد بفهمیم؛ فقط در این صورت است که نخستین گام برای ایجاد توانایی برای کار فکری اُرجینال، تولید گفتمان و برقراریِ پیوند با گفتمان معاصر برداشته میشود. 1. Slavoj Zizek / 2. Graham Harman / 3. Hernan Diaz Alonso 4. Retrospective / 5. Reductive / 6. Andrew Zago 7. Nesbitt, Kate. "Architecture and Limits." Theorizing a New Agenda for Architecture: An Anthology of Architectural Theory 1965-1995. New York: Princeton Architectural, 1996. Pp. 150-167. 8. معماری، مرز، و ابتذال، روزنامه «شرق»، شماره 2819، 16 اسفند 1395 9. Profession / 10. Non-generic / 11. Exclusive / 12. Wolf Prix 13. Thom Mayne / 14. Lebbeus Woods / 15. Archigram 16. Claude Nicolas Ledoux / 17. Etienne-Louis Boullee 18. Giovanni Battista Piranesi / 19. Professionalist / 20. Solution 21. Gensler / 22. S.O.M / 23. Corporate Office (corporate architecture) 24. Commercial 25. Woods, Lebbeus, and Claire Jacobson. "What is Architecture?" Slow Manifesto: Lebbeus Woods Blog. New York: Princeton Architectural, 2015. 7-9. Print. / 26. Socratic Method 27. Abramson, Daniel M. "Stakes of the Unbuilt."-10 Feb. 2014. Web. 09 March. 2017. / 28. Didactic 29. Speculative architecture (Visionary Architecture) 30. Brett Steele and Anthony Vidler. An interview. Log No.28. Summer 2013. Pp. 87-98. / 31. Contemplative 32. روحی، پویان. گفتوگو با مارسلین گئو. روایتهای آوانگارد. کتابکده کسری. مشهد: 1393 33. Agenda / 34. Patrik Schumacher / 35. Jeff Kipnis 36. Michael Hays / 37. Michael Wigley / 38. Sanford Kwinter 39. Discourse / 40. Poche / .41 Envelope / 42. Figure/ground 43. Tight-fit / 44. Loose-fit / 45. Miss-fit / 46. Flat Ontology 47. Inexact aesthetics / 48. Canonical building / 49. The canon 50. Catherine Ingraham / 51. Provincial / 52. Practice-oriented 53. Architectural Association (AA)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.