|

روزي كه ميگ‌ها روي زمين نابود شدند

بمباران «الوليد»

پایگاه هوایی «الولید» در غربی‌ترین نقطه عراق یا همان «اچ-3»؛ جایی نزدیک به مرز مشترک عراق با اردن و عربستان. صدام بیشتر هواپیماهای جنگنده‌اش را آنجا منتقل کرده یا به‌عبارتی «دپو» کرده بود تا از گزند بمباران هواپیماهای ایرانی در امان باشند، اما بامداد پانزدهم فروردین 1360، هشت فروند جنگنده ایرانی راهی مناطق غربی عراق شدند و صبح آن روز 48 هواپیمای عراقی، در آشیانه‌هایشان از بین رفتند. سال 1360 یکی از سخت‌ترین سال‌های جنگ ایران و عراق بود و البته سالی پر از پیروزی؛ از حمله موفقیت‌آمیز اچ-3 گرفته تا عملیات‌های پیروزمندانه «ثامن‌الائمه» و «طریق‌القدس». به نوشته «پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس»، در سال 1981(1359) منابع اطلاعاتي ايران دريافتند كه نيروي هوايي عراق تعدادي از بمب‌افكن‌های خود را براي دورماندن از حملات هواپيماهاي ايراني و جلوگيري از نابودي آنها به منطقه الولید منتقل کرده است، اما جابه‌جایی هواپیماها هم نتوانست آنها را از گزند نیروی هوایی ایران در امان بدارد. قربانیان این عملیات که تعدادشان 48 فروند بود، از بمب‌افکن‌های روسی بودند؛ از جمله میگ ۲۳، سوخو ۲۰، توپولوف ۱۶ و توپولوف ۲۲. شاید انتقال هواپیماها به نقطه غربی عراق، از تبعات عملیات کمان 99 باشد؛ عملیاتی که یک روز پس از آغاز حمله عراق به ایران انجام شد و حدود 140 فروند جنگنده ایرانی، پایگاه‌های نظامی عراق را زیر آتش گرفتند. در همین رابطه سرتیپ «احمد مهرنیا»، از خلبانان شرکت‌کننده در حمله به «الولید»، در مصاحبه‌ای می‌گوید: «در همان روزهاي آغازين جنگ اين جابه‌جايي صورت مي‌گيرد كه اخبار آن خيلي زود به گوش ما مي‌رسد و از همان زمان دوستان ما به فكر مي‌افتند كه چگونه مي‌شود به اين منطقه دسترسي پيدا كرد و هواپيماها را منهدم کرد». سومین تلاش برای حمله به «الولید» گفته شده که حمله به پایگاه «الولید» قرار بود در سال 1359 عملیاتی شود که بنا بر دلایلی از جمله لو‌رفتن اطلاعاتش یک‌بار به تعویق افتاد و یک‌بار هم به دلیل بدی آب و هوا، اما دفعه آخر که نقشه حمله عملیاتی شد، برای طرح و اجرای عملیات حداکثر حفاظت صورت گرفت و نهایتا 15 فروردین 1360 طرح و نقشه حمله، به بار نشست. «مهرنیا» همچنین درباره دلایل به‌تعویق‌افتادن حمله گفته که «... قرار مي‌شود پرواز اوليه به اين صورت انجام شود كه 140 فروند هواپيما از همدان بلند شوند و سوخت‌گيري‌شان را از سمت درياچه اروميه انجام دهند دو فروند به‌عنوان رزرو و 12 فروند هركدام يك پايگاه را بمباران كنند و برگردند. تنها نقص اين ماجرا سوخت‌گيري هواپيماها بود چون دو تانكر سوخت براي سوخت‌گيري پيش‌بيني شده بود و زماني كه آخرين هواپيما سوخت‌گيري‌اش تمام مي‌شد، سوخت اولين هواپيما رو به اتمام مي‌رفت و با اين شيوه سوخت‌گيري ضريب اطمينان عمليات پايين مي‌آيد. در اين هنگام خبري مي‌رسد كه ظاهرا پرواز ما لو رفته و بهتر است آن را كنسل كنيم و اين باعث مي‌شود كه پرواز در دور اول صورت نگيرد». او ادامه می‌دهد: «دومين مرحله زمستان سال 1359 صورت مي‌گيرد كه به دليل بدي وضع هوا و درگيربودن پايگاه‌ها به نتيجه نمي‌رسد و به‌هرحال سومين تلاش در 15 فروردين 1360 به نتيجه مي‌رسد و عمليات بدون هيچ مشكلي انجام مي‌شود». امیر «فرج‌الله براتپور»، فرمانده عملیات هوایی اچ-‌۳، هم درباره طرح‌های حمله به «الولید» و پیشنهادات برای انجام این عملیات، گفته بود: «پیشنهاد اول، حمله مستقیم از جنوب به طرف پایگاه الولید بود که به دلیل رادارهای پیشرفته در مسیر و احتمال لورفتن عملیات، رد شد. پیشنهاد دوم شروع عملیات از همدان به سمت پایگاه الولید بود که به دلیل خطر از سمت شمال عراق رد شد. پیشنهاد سوم و حرکت از سمت غرب عراق و عبور از دره‌های اطراف پایگاه برای عملیات قبول شد». طرح عملیات طراحان حمله به الولید، سرهنگ «فریدون ایزدستا» و سرلشکر «بهرام هوشیار» بودند. این دو، طرح حمله را به صورت محرمانه با شهید «جواد فکوری»، فرمانده وقت نیروی هوایی، مطرح کردند. مرحوم هوشیار از سال ۱۳۴۳ به عضویت گروه پروازی آکروجت نیروی هوایی ایران درآمد و در سال‌های ۱۳۴۶ و ۱۳۴۹ عنوان لیدر این گروه پروازی را به دست آورد. او مبتکر راه‌اندازی دفاع موشکی صحنه نبرد در مناطق عملیاتی بود و نخستین‌بار در عملیات طریق‌القدس سایت موشکی فولی‌آباد (خیبر) در شمال‌غرب اهواز را در کنار قرارگاه لشکر 16 زرهی قزوین برقرار و عملیاتی کرد. پس از کش‌وقوس‌ها در اجرای نهایی عملیات، ساعت یک بامداد 15 فروردین خلبان‌های منتخب، به پست فرماندهی پایگاه هوایی نوژه همدان فراخوانده شدند. کسی اطلاعی از موضوع نداشت. پس از جلسه‌ توجیهی، هشت هواپیمای جنگنده به دو دسته چهارفروندی تقسیم شدند. نهایتا 10 فروند فانتوم متشکل از هشت فروند اصلی و دو فروند رزرو که مسلح بودند، در شرایط کامل حفاظتی از پایگاه نوژه همدان به پرواز درآمدند؛ مقصد دریاچه ارومیه بود. طبق برنامه قرار بود آنجا دو فروند تانکر سوخت را روی هوا ملاقات کنند؛ هدف از ملاقات هم سوخت‌گیری فانتوم‌ها بود. سوخت‌گیری انجام شد و از آنجا از طريق نوار مرزی ترکیه وارد عراق شدند. در محدوده شمال‌غربی عراق، دو تانکر سوخت‌گیری دیگر، خود را از مسیر بین‌المللی خارج کرده بودند و در انتظار هواپیماهای ایرانی بودند. سوخت‌گیری دوم هم انجام می‌شود و هشت هواپیما در سکوت کامل رادیویی به مسیر خود به سمت الولید ادامه دادند. پس از طی مسافت، هشت هواپیما بالای سر پایگاه‌های سه‌گانه الولید رسیدند. گروه اول به فرماندهی سرتیپ «فرهادپور» پایگاه اول را زدند و پنج‌دقیقه بعد گروه دوم پایگاه دوم را. گروه سوم هم به فرماندهی سرتیپ براتپور به سمت پایگاه سوم (اصلی) حمله می‌کند. هنوز گروه سوم به پایگاه اصلی نرسیده بودند که مأموریت دو گروه دیگر تمام شده بود؛ چون آنها فاصله کمتری نسبت به این پایگاه داشتند. از طرفی این مسئله باعث شد تا پایگاه سوم هوشیار شود. سرتیپ براتپور با دیدن این اوضاع، تصمیم می‌گیرد به جای اینکه از مسیر از پیش تعیین‌شده به پایگاه سوم حمله کند، با گردشی به سمت راست از سمت مخالف به آنها حمله‌ور شود که به این ترتیب موفق به غافلگیری آنها می‌شود. شرح عملیات دقایقی پیش از آغاز حمله، سه فروند هواپیما از تبریز بلند شدند و پالایشگاه کرکوک را هدف قرار دادند تا توجه دشمن را به خود جلب کنند و به نوعی حمله اصلی را پوشش دهند. سرتیپ مهرنیا دراین‌باره می‌گوید: «در زمان حمله هشت فروند به الوليد سه فروند هواپيماي اف5 از پايگاه تبريز به پالايشگاه كركوك حمله مي‌كنند كه توجه دشمن را به سمت خودشان جلب كنند تا هشت هواپيماي ديگر در حمله به الوليد به مشكلي برنخورند. ضمنا دشمن حتي تصور اين را هم نمي‌كرد كه هواپيماهاي ما بخواهند به الوليد حمله كنند. آمارهاي متفاوتي از صدماتي كه به نيروي هوايي عراق و صدام وارد شد منتشر شد اما آن چيزي كه واقعيت داشت اين بود كه 48 فروند هواپيما و بيشتر تجهيزات نظامي دشمن در اين پايگاه‌ها منهدم شده بود و مهم‌تر از همه اينها صدمه روحي و رواني‌اي بود كه به عراقي‌ها وارد شده و پيامد آن نيز اعدام چند نفر از افسران زبده عراق در اين پايگاه‌ها بود». او ادامه می‌دهد: «مهم‌ترين مسئله اين عمليات برنامه‌ريزي آن بود چون عمليات بزرگي بود و تمام نيروها و چند شهر ما درگير قضيه بودند. پروازهاي تهران، همدان و اصفهان، خود پايگاه‌ تبريز براي بمباران پالايشگاه و هم براي پوشش تانكرها، هواپيماي ديدمان‌ها، دو هليكوپتر و رادارهاي ما همه درگير اين عمليات بودند. پس براي چنين عملياتي بايد برنامه‌ريزي گسترده با يك مديريت خوب انجام داد كه اين مديريت در زمين با وجود سرهنگ قيديان به عنوان معاون عمليات نيروي هوايي و سرهنگ مرحوم بهرام هشيار كه به نظر من يكي از نابغه‌هاي نيروي هوايي در آن زمان محسوب مي‌شد و كمتر نمونه‌اي مانند اين بزرگوار داشتيم، اعمال مي‌شد». فانتوم‌ها در راه بازگشت با پایان عملیات، هر هشت هواپیما از همان مسیری كه آمده بودند راه برگشت را پی گرفتند. تانکرهای سوخت‌رسان در نوار مرزی شمال‌غربی عراق، در انتظار فانتوم‌های ایرانی بودند. تعدادی میگ عراقی هم به تعقیب فانتوم‌ها پرداختند که در نوار مرزی ایران به هواپیماهای گشتی ایرانی برخوردند و میگ‌ها وارد خاک ایران نشدند و به سمت پایگاه خود برگشتند. هواپیماهای ایرانی با ورود به کشور، چهارمین مرحله از سوخت‌گیری را دوباره روی دریاچه ارومیه انجام دادند و مسیر خود را به سمت آشیانه ادامه دادند. اما فانتوم‌های ورودی به ایران هفت فروند بودند؛ چراکه یکی از آنها از سوی پدافند عراق هدف قرار گرفته و دچار نقص فنی شده بود. هواپیمای هشتم، با هماهنگی لیدر پروازی، به سمت سوریه رفت و در فرودگاه «پالمیرا»ی سوریه فرود اضطراری كرد. این هواپیما که بلافاصله وارد آشیانه شد، به‌وسیله مهندسان ایرانی مستقر در سوریه، تعمیر شد و پس از مدتی به ایران بازگشت. سرتیپ مهرنیا در این مورد می‌گوید: «بعضي‌ها مي‌گفتند چرا سوريه؟ خب منطق حكم مي‌كند وقتي هواپيمايي در خاك دشمن مورد اصابت قرار مي‌گيرد بايد در جايي بنشيند و چند شانس دارد؛ يكي اينكه در خاك دشمن هواپيما را ترك كند و اسير دشمن شود و هواپيمايش هم از بين مي‌رود، دوم اينكه در يك كشور ثالث كه هم‌مرز ايران است بنشيند چون در آنجا اين شانس را دارد كه به خاك خودش برگردد و اسير هم نمي‌شود، چون ما با كشور سوريه دوست هستيم طبيعي بود كه هواپيماي ما در خاك اين كشور بنشيند». حمله به «الولید» را یکی از پیچیده‌ترین عملیات‌های هوایی در تاریخ جنگ‌های هوایی می‌دانند؛ چراکه سه‌هزارو 600 کیلومتر مسیر رفت و برگشت و انهدام اهداف، آن هم بدون تلفات از پارامتر‌های این حمله هوایی بود. اعلام پیروزی در اطلاعیه 457 ستاد مشترک ارتش عصر 15 فروردین یعنی روز حمله، با بازگشت هواپیماها و پایان عملیات، ستاد مشترک ارتش اطلاعیه شماره ۴۵۷ را منتشر كرد که رادیو سراسری آن را پخش کرد و خبر از عملیات موفق نیروی هوایی داد. در این اطلاعیه آمده بود: «چابک‌عقابان آسمان ایران، خلبانان افتخارآفرین نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در روز جاری پانزدهم فروردین ماه در یک یورش رعدآسا بزرگ‌ترین ضربه را به پیکر پلید و جنایتکار دشمن وارد آوردند و در یک عملیات متهورانه تحسین‌برانگیز در عمق خاک عراق چهار پایگاه دشمن را با کلیه هواپیماهای مستقر در آنها منهدم و با سرافرازی همگی سالم به میهن اسلامی خود بازگشتند. ستاد مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران این پیروزی بزرگ را به پیشگاه حضرت مهدی (عج) و نایبش حضرت روح‌الله و به ملت مبارز و مسلمان ایران تبریک و تهنیت عرض می‌نماید و از خلبانان غیور و جانبازی که دلاورانه این موفقیت را در پرتو عنایات حضرت سبحان برای اعتلای میهن اسلامی به تحقق درآورده‌اند و همچنین از کلیه پرسنل نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران قدردانی می‌کند». به نوشته «تاریخ ایرانی» 16 فروردین ماه 1360، سرهنگ «جواد فکوری» فرمانده وقت نیروی هوایی در یک گفت‌وگوی رادیو-تلویزیونی درباره حمله به «الولید» توضیحاتی داد. او ضمن هشدار به صدام و اعلام اینکه در صورت ادامه تجاوز و حمله به مناطق مسکونی، با پاسخ نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی و هدف قرارگرفتن هر نقطه‌ای از عراق که لازم باشد روبه‌رو خواهد شد، گفت: «نیروی هوایی جمهوری اسلامی ایران پس از یک برنامه‌ریزی دقیق موفق شد با هشت فروند هواپیما به دورترین پایگاه عراق در حدود 50‌کیلومتری مرز اردن که تا امروز صدام فکر می‌کرد خارج از دسترس جنگنده‌های ماست حمله کند. در این مجموعه که از چهار مرکز نظامی تشکیل شده است، صدام تعدادی هواپیمای توپولوف و هواپیمای بمب‌افکن دورپرواز خودش را گسترش داده بود و ما برای جواب‌دادن به یاوه‌سرایی‌های صدام و جواب‌دادن به حملات صدام و اینکه به صدام نشان دهیم که تمام خاک عراق زیر ضربات جنگنده‌های ماست و اگر ما پیش از این به‌خصوص به مراکز غیرنظامی‌شان حمله نمی‌کردیم فقط برای این است که نمی‌خواهیم به ملت عراق صدمه بزنيم چون ملت عراق را برادر خودمان می‌دانیم، این بود که با یک برنامه‌ریزی دقیق به دورترین پایگاه عراق حمله کردیم و آن‌طور که گزارش دادند هرچه هواپیما در آنجا بوده است از بین بردیم. در حقیقت صدام حالا باید به هوش آمده باشد که تمام خاک عراق زیر ضربات جنگنده‌های ماست و اگر صدام بر سر عقل نیاید از این به بعد هر جایی را که در خاک عراق لازم باشد تحت حمله قرار خواهیم داد تا زمانی که صدام باور کند که نخواهد توانست با سپاه اسلام به مبارزه بپردازد». دیدار خلبانان با امام سه روز پس از عملیات حمله به «الولید»، یعنی 18 فروردین، فرماندهان و خلبانان عملیات، در جماران با امام خمینی(س) دیدار کردند. در این دیدار شهید فکوری، وزیر دفاع و فرمانده نیروی هوایی و شهید چمران، نماینده امام در شورای عالی دفاع حضور داشتند و سرهنگ فکوری، هشت نفر از خلبانان شرکت‌کننده در عملیات را خدمت امام خمینی(ره) معرفی کردند و خلبان براتعلی‌پور، لیدر پروازی نیز شرح انجام عملیات را خدمت حضرت امام ارائه کرد. به نوشته «جماران» امام خمینی(ره) پس از استماع گزارش‌هاي مسئولان نیروی هوایی در این جلسه گفتند: «من کم‌کم از بزرگی این عملی که آقایان انجام دادند و طرح‌ریزی که آقایان کردند، هرچه بیشتر صحبت شد بیشتر عمق مطلب را فهمیدم. این مسئله ثابت کرد که بحمد‌الله جوانان عزیز ما با اتکا به ایمان و خدا کارها را طوری انجام دادند که نظیر اعجاز بود و من اگر از دعا چیزی بالاتر می‌دانستم آن را به آقایان هدیه می‌کردم، لکن دعایی برای شما که من می‌کنم و کردم از همه هدیه‌ها بالاتر است. و من از خدای تبارک و تعالی می‌خواهم که شما آقایان در همه مراحل موفق باشید و کشور خودتان و اسلام عزیز را حفظ کنید و آن ریشه‌های فاسدی که در کشور هست، با جدیت خودتان از بین ببرید. و من از همه ارتش، چه نیروهای هوایی، چه نیروهای زمینی، و چه نیروهای دیگر، دریایی، از همه قوای مسلح، همیشه پشتیبانی کرده‌ام و می‌کنم و از قول ملت هم همین عمل را انجام داده و می‌دهم و شما را سزاوار این می‌دانم که ملت همه پشت سر شما و پشتیبان شماها باشند». سال 1360 با پیروزی در عملیات حمله به الولید آغاز شد و دامنه پیروزی‌های سال 60 به بهار 1361 کشیده شد؛ اما مهر 1360 سقوط هواپیمای حامل فرماندهان، شیرینی پیروزی‌ها را تلخ کرد؛ سقوطی که در آن «جواد فکوری» فرمانده وقت نیروی هوایی در کنار «محمد جهان‌آرا»، «ولی‌الله فلاحی» و «موسی نامجو» به شهادت رسید باعث شد پیروزی بزرگ بهار 1361 در خرمشهر را نبینند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.