|

دوباره نفت، دوباره آبادان

معصومه اصغری: مردم آبادان از نفت چقدر خاطره دارند؟ قدیمی‌ها چقدر می‌توانند خاطرات‌شان را از شهر مرور کنند؟ نسل جدید کجای خاطرات آبادان و نفت در آبادان بزرگ شده‌اند؟ این روزهای آبادان چقدر با خاطرات نفت عجین است؟ واقعیت این است که آبادان روزهای طلایی خود را فراموش کرده و حالا با همه محدودیت‌های ریز و درشت خود تلاش می‌کند هنوز هم شاد باشد و در‌این‌میان مجموعه وزارت نفت اگرچه با تأخیر در تلاش است تا نگذارد رد پای نفت در آبادان پاک شود و روزهای شاد و شلوغ نفت در این شهر دوباره برگردد. حدود 30 سال قبل از اینکه نفت در ایران ملی شود، در روزهایی که ایران به‌تازگی به جمع دارندگان نفت جهان پیوسته بود، شرکت نفت ایران - انگلیس برنامه‌ای را برای ساخت پالایشگاهی در کنار رودخانه‌های بزرگ و پر‌آب در نظر گرفت. این‌گونه بود که آبادان با حضور نیروهای خارجی و به‌واسطه رفت‌وآمدهای کشتی‌هایی از سراسر دنیا، تجربیات زیادی را خواسته و ناخواسته کسب کرد. آن روزها آبادان از تهران امروز شیک‌تر، به‌روزتر و البته پرطرفدارتر بود؛ تحصیل‌کردگان فنی و تخصصی ایرانی دانشگاه‌های خارج از کشور اولویت اصلی‌شان حضور در آبادان و پالایشگاه و صنایع مرتبط با آن بود؛ تحصیل‌کردگانی که می‌دانستند آبادان جایی است که هم جای کار دارد، هم جای درس‌خواندن و هم جای تفریح. بعد از شکل‌گیری پالایشگاه و بهره‌برداری از آن، حجم زیادی از امکانات و مدارس و مراکز آموزشی و حرفه‌ای و تفریحی در اطراف آن شکل گرفتند. باشگاه تفریحی و ورزشی انکس، سینما رو‌باز آبادان، زمین فوتبال و سایت قایق‌سواری و البته مدرسه حرفه‌ای آبادان که تا سالیان سال مرجع اصلی آموزش‌وپرورش نیروهای پالایشگاه آبادان و سایر مراکز نفتی جدید بود. انگلیسی‌ها که هنوز هم این شیوه آموزش نیروهای خود از ابتدا را ادامه می‌دهند، از همان ابتدا مدرسه‌ای بزرگ و حرفه‌ای را ایجاد کردند تا نیروهای مد نظر و نیازشان در پالایشگاه را برای بلندمدت آموزش دهند و این‌گونه بود که «Artisan school» راه‌اندازی شد. در واقع تأسیس این آموزشگاه حرفه‌ای یکی از تعهداتی بود که شرکت نفت ایران - انگلیس درباره پالایشگاه و قراردادهای خود داشت. الگوی این مدرسه حرفه‌ای براساس الگوی اروپایی بود و بعدها از آن برای سایر مراکز هم الگوبرداری شد. سوله‌هایی با سقف‌های فلزی که نشانه بارها مرمت دوره‌های مختلف روی آنها مشهود است؛ سوله‌هایی که سال‌هاست درهایشان بسته بود و فضای خالی آن با وجود همه امکانات و خاطراتش خالی بوده است. مدرسه حرفه‌ای پالایشگاه آبادان حالا روزهای بازسازی و برگشت تجهیزات قدیمی خود را می‌گذراند. تابلوی قدیمی و اولیه که عدد 1312 کنار آن گویای قدمتش است، هنوز جلوی در ورودی قرار دارد و کلیت فضا دست‌نخورده باقی مانده است؛ فضایی که بسیاری از نوجوانان و جوانان شهرهای جنوبی به دنبال ورود به آن بودند و با ورود به آن آینده خود را تضمین می‌کردند. دانش‌آموزان این مدرسه حرفه‌ای می‌توانستند هم‌زمان که در رشته‌های ریاضی، طبیعی و ادبی تحصیلات نظری درس می‌خوانند، در آموزشگاه حرفه‌ای به فراگرفتن اصول اولیه صنعت و تکنولوژی هم بپردازند. رشته‌هایی که در این مدرسه آموزش داده می‌شد، عموما حوزه‌های مورد نیاز در صنعت نفت و به‌ویژه پالایشگاه آبادان بود تا در آینده استفاده شوند؛ رشته‌هایی مانند برق، مکانیک و تراشکاری و... که به شکلی عملی و کاربردی می‌توانستند در این مدرسه با تجهیزات و دستگاه‌های مختلف آشنا شوند. همه قطعات استفاده‌شده در ساخت پالایشگاه آبادان و بعدها قطعات مورد نیاز این پالایشگاه و صنایع وابسته و اطراف آن دارای قطعاتی دست‌ساز بودند. مسئولان موزه‌های نفت وزارت نفت در گنجینه خود مجموعه‌ای از قالب‌های چوبی را دارند که تماما در همین مدرسه حرفه‌ای ساخته شده و با استفاده از آنها قطعات پالایشگاه ساخته شده‌اند. این مدرسه سال‌ها خانه امید جوانان زیادی بود و آنها پس از تحصیل و کسب تجربه در آن می‌توانستند مراحل ترقی در نفت را طی کنند و از امکانات نفت بهره‌مند شوند؛ امکاناتی که علاوه‌ بر خانه‌های سازمانی و شرایط مالی مناسب، به اوقات فراغت و آسیب‌های روانی ناشی از کار هم می‌پرداخت و باشگاهی به نام باشگاه کارآموزان را تنها برای محصلان و فارغ‌التحصیلان این مدرسه در نظر گرفته بودند. دستگاه‌های فلزی خاک‌گرفته در فاصله‌ای از هم قرار دارند و عکس‌هایی از دوران فعالیت‌شان نشان می‌دهند که جوانان زیادی در همین فاصله‌ها در حال یادگیری فنون و حرفه بوده‌اند. مدرسه فنی و حرفه‌ای آبادان به‌عنوان اولین نمونه‌های چنین مدارسی در ایران سالیان سال خدمت خود را به بهترین شکل انجام داد و تقریبا تا سال‌های قبل از انقلاب فعال بوده است. این مدرسه نزدیک به چهار دهه است که از حافظه آبادان پاک شده و حالا با یک دستور از بالاترین مرجع وزارت نفت قرار است این مدرسه بخش مهمی از موزه‌های وزارت نفت باشد. در سال‌هایی که این مدرسه تعطیل بود، بخش‌های زیادی از امکانات و وسایل مربوط به آن برداشته و منتقل یا گم شده است و در این مدت مجموعه موزه‌های وزارت نفت در تلاش است تا فضای اولیه این مدرسه را همراه با امکانات آن دوباره احیا کند. براساس قولی که موزه‌های نفت داده‌اند، مدرسه فنی و حرفه‌ای آبادان یا همان «آرتیسین اسکول آبادانی‌ها» قرار است در سال 96 آماده‌سازی شود و برای بازدید عموم آزاد باشد.

مرور خاطرات در موزه بنزین‌خانه آبادان شرق: ‌اتاقکی کوچک که اتاقی کوچک‌تر از پشت به آن مرتبط است. خودروی اُپل قرمز‌رنگ قدیمی که ماکت یک کارگر پمپ‌ بنزین با یونیفرم مخصوص در مقابلش ایستاده است هم دیده می‌شود؛ دستگاه پمپ‌ بنزین در ابتدایی‌ترین شکل آن، جلوی در اولین پمپ‌ بنزین ایران نصب است و به شکلی نمادین مردی در حال بنزین‌زدن است. دستگاه پمپ‌ بنزین اصلا شبیه دستگاه‌های امروزی نیست؛ ارتفاعی بلند دارد، در محفظه بالایی آن با آرم شرکت BP میزان بنزین دریافتی متقاضی نشان داده شده و تخلیه آن را هم می‌توانستند ببینند. اولین پمپ‌ ‌بنزین ایران در آبادان که مردم آبادان به آن «بنزین‌خانه» می‌گویند، حدود دو ماه است که تبدیل به موزه شده است و مردم می‌توانند از آن بازدید کنند. ساختمان کوچک بنزین‌خانه از بیرون نمایی آجری دارد؛ نمایی که از 90 سال قبل تاکنون حفظ شده است. پشت این دو اتاقک، دو مخزن متصل به هم وجود دارد که وجود پرچ‌ها روی بدنه آنها، نشان از قدمت بیش از 90ساله این مخازن نگهداری بنزین دارد. جایی که به‌عنوان بنزین‌خانه در آبادان معروف است، در کنار یک جایگاه بنزین فعلی در آبادان قرار گرفته و مردم آبادان آنجا را به خوبی می‌شناسند. از‌قضا شورای شهر و شهرداری آبادان هم در نزدیکی آن قرار دارند و همین‌ها می‌تواند عواملی در حفظ این محوطه پرخاطره و مهم باشد. مجموعه موزه‌های نفت وزارت نفت در حدود دو سال اخیر علاوه بر محوطه بنزین‌خانه، فضای اطراف آن را محصور کرده و تجهیزات و ماشین‌آلات حمل مواد سوختی و به‌ویژه بنزین را به آنجا آورده است. در همان محوطه همه نمونه‌های پمپ‌های بنزین را از ابتدا تا امروز، از شکل دستی و کاملا مکانیکی تا کاملا الکترونیکی قرار داده‌اند و مشخصات آنها روی دستگاه‌ها نصب شده و یکی از متصدیان موزه این پروسه را توضیح می‌دهد. فضای داخلی تا حدی که امکان داشته، دست‌نخورده باقی مانده و تمام ابزار و لوازم اندازه‌گیری و فروش از مخازن و پیت‌های روغنی و حلبی‌های کوچک و بزرگ تا شیشه‌هایی که بنزین را داخل آن می‌فروختند، هنوز وجود دارد و تصاویری روی دیوار نصب شده که مردم آن روزها را در حال حمل پیت‌های بنزین، گازوئیل، قیر و... نشان می‌دهد. در کنار ساختمان کوچک بنزین‌خانه، مجموعه موزه‌های نفت، ساختمان دیگری را در نظر گرفته تا سایر اجناس و لوازم مربوط به مواد سوختی و سایر شاخه‌های آنها را هم در یک جا گردآوری کرده باشد. در این محل هم از تمبرهای مختلف نفتی و بنزینی، کوپن‌ها تا انواع چراغ‌های گردسوز، چراغ‌های زنبوری، انواع پیت‌های نفت و بنزین، بخش‌های مختلف دستگاه‌های پمپ‌ بنزین و نازل آنها و تصاویر مختلفی از این تجهیزات وجود دارد و هرکدام خاطرات زیادی را برای نسل‌های مختلف تازه می‌کند. پشت ساختمان موزه هم در کنار سرویس‌های بهداشتی، خودروهای قدیمی حمل سوخت نگهداری می‌شوند؛ خودروهایی که سال تولیدشان به 1979 می‌رسد و هنوز همه بعضا سالم اما از کار افتاده هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.