بررسی جایگاه علم و فناوری در منظومه سیاستگذاری «دونالد ترامپ»
ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد
هادی نیلفروشان.استادیار پژوهشکده مطالعات علم و فناوری دانشگاه شهید بهشتی
با گذشت مدت کوتاهی از آغاز به کار دولت «ترامپ»، پرسش اصلی این است که این دولت در حوزه علم و فناوری چه خواهد کرد؟ و جایگاه علم و فناوری در منظومه سیاستگذاریهای «ترامپ» کجاست؟ برای پاسخگویی به این پرسش لازم است نگاه بنیادیتری به ماجرا داشته باشیم. شاید بتوان گفت موج اخیر خیزش در جهتگیریهای مردم و دولتهای آمریکا به سمت علم و فناوری، متأثر از دو جهتگیری اصلی بوده است. یکی از این جهتگیریها، بحث امنیت ملی است و بعد دیگر هم رونق اقتصادی بلندمدت. درحقیقت این دو عامل در سالهای گذشته، از اصلیترین پیشرانهای جریان علم و فناوری در آمریکا بودند. به بیان دیگر، با چنین دیدگاههایی، حوزههایی از علم و فناوری اهمیت پیدا میکردند که به امنیت ملی و رشد اقتصادی بلندمدت در آمریکا کمک میکردند. البته اگر بخواهیم به شکل تاریخی به این موضوع نگاه کنیم، باید گفت بعد از رقابتهایی که در طول دوران جنگ سرد، بین آمریکا و شوروی سابق وجود داشته است، بعد امنیت ملی وزن سنگینتری داشته است. یعنی آمریکاییها بیش از هر چیز دیگر، به دنبال آن بودند که امنیت ملیشان را از طریق برتری علم و فناوری تضمین کنند. در مقالهای خواندم در مقطعی که روسها فضاپیمای اسپوتنیک را به فضا فرستادند، نگرانی اصلی مردم آمریکا این بود که اکنون فضاپیماهای روس میتوانند از آسمان، ما را زیر نظر داشته باشند. آنها نسبت به این موضوع حس خوشایندی نداشتند و بههمیندلیل تصمیم گرفتند اجازه ندهند روسها در این زمینه برتری داشته باشند. از آن زمان به بعد، مجموعه رویدادها و اتفاقها را با بررسی این دو معیار میتوان درک کرد. آمریکاییها به دنبال برتری در حوزه علم و فناوری هستند و این برتری، خودبهخود برایشان موضوعیت پیدا کرد؛ چراکه بر این باور هستند با برتری در علم و فناوری، هم میتوانند به یک امنیت ملی پایدار دست پیدا کنند و هم میتوانند رشد اقتصادی خود را در بلندمدت تضمین کنند منتها چند رویداد باعث شده است ما در حوزه سیاستگذاری علم و فناوری در آمریکا به وضع کنونی برسیم. یکی از جنبهها این است که «صنعت دانشگاه» به یکی از بزرگترین صنایع در آمریکا تبدیل شد و «فرید ذکریا» در یکی از سرمقالههایش گفته صنعت دانشگاه یکی از مهمترین، راهبردیترین و اصلیترین صنعت آمریکاست. هماکنون دانشگاهها و مؤسسههای تحقیقاتی در آمریکا با فاصله زیادی از بقیه دانشگاهها در کشورهای دیگر، قرار دارند و بهاینترتیب آن برتریای که آمریکاییها به دنبالش بودند، تا حدود زیادی به دست آمده است. از طرف دیگر تغییرات سیاسی و تغییراتی که در مناسبات بین دولتها پدید آمده است، نگاهها را به موضوع امنیت ملی، تا حدودی تغییر داده و آن رقابتها و چالشها را به لحاظ علم و فناوری پدید آورده است (چون هر کشور تلاش میکرد بر پایه علم و فناوری برای خودش سلاحهایی درست کند)، با توجه به تحولاتی که در عالم سیاست اتفاق افتاد، دچار دگرگونی شد و آن فرضیات اولیه زیر سؤال رفتند. شاید بهترین و بارزترین نمونهاش، همین فناوری بمب اتمی است که آمریکا در پایان جنگ جهانی دوم از آن استفاده کرد، اما بازتابهای استفاده آمریکا از بمب اتم، دستیابی رقبا به سلاح هستهای و تمایل کشورهای دیگر برای دستیابی به سلاح هستهای که میتوانست امنیت جهانی را به خطر بیندازد، باعث شد موجی منفی شکل بگیرد که اصلا بمبها یا این تکنولوژیها، تا چه حد به تأمین و تضمین امنیت ملی کمک میکنند و درمجموع، فناوریها تا چه حد بهنفع بشریت هستند. تجربه نشان داد این موضوع نمیتواند امنیت پایداری را ایجاد کند همچنانکه تحولاتی هم که بعد از 11 سپتامبر روی داد، نشان داد آمریکا با داشتن غنیترین منابع بمبها و تجهیزات نظامی، باز هم آسیبپذیر است. بنابراین، پیشرانهایی که ایجاب میکرد آمریکا به دنبال ایجاد برتری علمی باشد، از بین رفتند و نکته سوم هم این بود که جامعه علم و فناوری بههرترتیب نتوانستند پیوند لازم بین خود و طبقات فرودست و پاییندست جامعه را ایجاد کنند که درنتیجه دانشگاهیان و اقشار تحصیلکرده با علائق و سوگیریهای خاص، تا حدودی از دیگر اقشار جامعه فاصله گرفتند و به جریانی دیگر مبدل شدند. درمجموع میتوان گفت برتری علمی آمریکا و تغییر مناسبات بینالمللی و تغییر تعریف دولتها از امنیت ملی و شکافی که بین دانشمندان و طبقات متوسط پدید آمد، موجب شد دولتی مانند دولت «ترامپ» بر سر کار بیاید و این دولت رفتارهای جدیدی داشته باشد و معادلات جدیدی را در حوزه علم و فناوری حاکم کند. در نظر داشته باشید که دولتها در کشورهای پیشرفته و توسعهیافته چندان مختار نیستند و نمیتوانند جهتگیریها را به شکل عمده و کلان دستخوش تغییر و تحول کنند. رؤسایجمهور ایالات متحده، در حوزه علم و فناوری، عمدتا باید با سه عنوان مواجه شوند: بودجه، سیاستها و افراد. منظور از افراد در اینجا افرادی است که در زمینه علم و فناوری نظرات خاصی دارند و در دانشگاهها و مؤسسههای پژوهشی فعالاند و ممکن است در عرصه علم و فناوری، جهتگیریهای خاصی داشته باشند. در ارتباط با بودجه باید گفت بودجهای که دولت فعلی آمریکا با آن کار میکند، بودجهای است که در دولت قبل تعیین و تصویب شد و دولت آقای «ترامپ» هنوز بودجه 2018 را تنظیم نکرده است و بنابراین تا زمانی که آن بودجه تنظیم نشده باشد، بهسختی بتوان پیشبینی کرد در تخصیص اعتبارات و بودجه، چه تغییراتی اتفاق خواهد افتاد. اما آنچه از مجموعه رفتارها و شعارها و پیامهای انتخاباتی آقای «ترامپ» برمیآید، آن است که علم و فناوری، وزن بالایی در سیاستها و برنامهریزیهای اصلی و محوری آقای «ترامپ» ندارد. آقای «ترامپ» در دوران مبارزه انتخاباتی هم آنچنان که رقیب دموکراتش به موضوع علم و فناوری پرداخت، به علم و فناوری اهمیت نداده است و درنهایت میتوان گفت سیاستگذاری علم و فناوری در دولت آقای «ترامپ» جایگاه و نمره بالایی نخواهد داشت و احتمالا در این دوران، تحولات به آن سمتی سوق پیدا نخواهد کرد که بتواند آمریکا را در این حوزه به کشوری با دستاوردهای بهتر و بیشتر تبدیل کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.