برای مرد اسفندی تاریخ
ضیاء مصباح
از 14 اسفند تا 29 اسفند، نامی بیش از همیشه یادآوری میشود که بزرگ بوده و تأثیرگذار. 14 اسفند به دنیا آمده و سالها بعد در 29 اسفند، حق یک ملت را بازستانده است. ماندگاری چهرههای بزرگ جهانی محصول افکار، اندیشهها، مردمخواهی، باور، سلامت نفس و عملکرد صحیح مبتنی بر منافع ملی آنان است که با گذشت زمان درجه صداقت توأم با عالمانه و اصولیبودن برنامههایشان بهتر و بیشتر نشان داده میشود. در این فرصت، مروری داریم بر بیش از یک قرن تاریخ معاصر کشورمان که مصدق نقشی انکارناشدنی در آن ایفا کرد. این مکتوب همزمان با سالگرد درگذشت این بزرگمرد و متعاقب آن سالگرد ملیشدن نفت در 29 اسفند، با درود به روان پاکش ارائه میشود.
در سال 1901 میلادی اکتشاف و استخراج و صدور نفت ایران به دارسی واگذار شد. قرارداد دارسی نهایتا در اختیار شرکت نفت انگلیس و پارس قرار گرفت و روش ناعادلانه قرارداد مزبور نارضاییهایی را در افکار عمومی پدید آورد و باعث بدبینی مردم نسبت به کارکرد مسئولان انگلیسی شرکت نفت شد. رضا شاه در سال 1311 امتیاز دارسی را لغو و قرارداد جدیدی منعقد کرد و تقیزاده، وزیر دارایی وقت، در مجلس گفت رضاشاه در مذاکرات 1933 میلادی دخالت کرده است. دکتر مصدق در دفاع از حقانیت مالکیت ملت ایران بر منافع نفت از همین اعتراف تقیزاده (آلت فعلبودن مقامهای ایرانی) سود برد و در دادگاه لاهه به استناد آنکه دادگاه حق دخالت در اختلاف میان دو دولت را داراست نه یک دولت و یک شرکت، با درخواست انگلستان مخالفت کرد و قضات با اکثریت آرا بر درستی اعتراض ایران رأی مثبت دادند و قاضی انگلیسی دادگاه نیز بهنفع ایران رأی داد. بهدلیل همین تجارب در سیاست خارجی، دکتر مصدق عقیده داشت گذشتگان در اتخاذ سیاست «موازنه مثبت» اشتباه کردند. نتیجه این سیاست ضدملی، تقسیم ایران به منطقه نفوذ دو دولت قدرتمند روسیه و انگلستان در 1285 «110 سال قبل» شد. او میگفت قدرتهای بزرگ زمانی کشور ما را به حال خود وا خواهند گذارد که اطمینان یابند هیچکدامشان در ایران از امتیاز ویژهای برخوردار نخواهند شد و آن را «سیاست موازنه منفی» نامید. او با بینش قوی بر مبنای آیندهنگری بهعنوان نماینده مردم در 1325، قانونی را به تصویب مجلس رساند که هرگونه مذاکره پیرامون قراردادهای نفتی با دولتهای بیگانه از طرف مقامهای دولتی- نخستوزیر، وزیران و معاونان آنان- ممنوع اعلام میشد. در همین رابطه و در مسیر برنامهریزی اصولی برای حضور مؤثر مردم در صحنه اصلی تصمیمگیری در مهرماه 1328 در اعتراض به تقلب در انتخابات، گروه زیادی از مردم در خیابان کاخ اجتماع و 20 نفر از آنان در دربار متحصن شدند. پس از آن معترضان در منزل دکتر مصدق گرد آمدند و تشکیل جبهه ملی را اعلام کردند و مصدق را به رهبری برگزیدند. خواستههای جبهه ملی علاوه بر کسب حقوق ملت ایران از شرکت نفت، برگزاری انتخابات آزاد، آزادی مطبوعات و اجرای کامل قانون اساسی بود و این تشکیلات سیاسی کانون سازمانهایی شد که با این برنامهها موافقت داشتند. در انتخابات مصدق و چند نفر از بنیانگذاران جبهه ملی به مجلس راه یافتند و طرح پیشنهاد ملیشدن صنایع نفت را پیشنهاد و در اسفند 1329 (66 سال پیش) به تصویب مجلس رساندند. همزمان با استعفای حسین علاء از نخستوزیری، حسن امامی نماینده مجلس، پیشنهاد کرد مصدق نخستوزیری را بپذیرد و پس از موافقت دکتر این پیشنهاد با 79 رأی موافق و 12 رأی مخالف تصویب شد و مجلس به قانون ملیکردن شرکت نفت رأی مثبت داد. با نخستوزیری مصدق، دسیسهها و تحریکات انگلستان علیه مصدق شدت گرفت و انگلستان به سازمان ملل متحد شکایت برد. مصدق در دفاع از حق ملیکردن صنایع ایران در نشست سازمان ملل متحد گفت: «اعتراض انگلستان بیاساس است و شورای امنیت حق قضاوت بر این موضوع را ندارد زیرا ایران حق دارد از منابع طبیعی خود به هر طریق که مناسب بداند بهرهبرداری کند، اما از آنجا که سازمان ملل بالاترین مرجع و پناهگاه ملتهای ضعیف و ستمدیده است، مصمم به حضور در این شورا شدم». شورای امنیت سازمان ملل به تعویق بحث در مورد سؤال رأی داد که این شکستی برای انگلستان محسوب میشود. جالب اینکه به دنبال ملیشدن صنعت نفت ایران، حکومت مصر به رهبری جمال عبدالناصر، آبراه سوئز را ملی اعلام کرد. برای مصدق استقلال و آزادی دو روی یک سکه بود و اعتقاد داشت هیچ ملتی بدون برخورداری از آزادی قادر به حفظ استقلال کشورش نخواهد بود و در نبودِ استقلال آزادی در کشور تحقق نمییابد. برای ایران و مصدق ملیشدن صنعت نفت به معنای حاکمیت و کنترل اکتشافات، استخراج و صدور نفت بود و برای دولت انگلستان و شرکت نفت به معنای ازدستدادن آنها، ازاینرو جایی برای سازش و توافق باقی نمیماند. آمریکا و انگلیس پس از قیام سیام تیر و بازگشت پیروزمندانه مصدق به نخستوزیری که به مقاله دیگری با توجه به اهمیت نیاز دارد، به این نتیجه رسیدند برکناری مصدق با پشتیبانی مردم از او، جز از راه کودتا امکانپذیر نیست و برای در تنگنا قراردادن اقتصاد ایران و ناراضیکردن تودههای مردم اقدام به مسدودکردن حسابهای مالی ایران در انگلستان، جلوگیری از کمکهای بلاعوض آمریکا، ممانعت از پرداخت وام بانک جهانی، بازداشت ناو ایتالیایی که با وجود تحریمها از ایران نفت خریداری کرده بود و... کردند، تا جایی که درآمد دولت از فروش نفت در سال 1952 عملا به صفر رسید. اما بر پایه ترازنامه بانک ملی و مستندات فراوان، موقعیت اقتصادی کشور بهگونهای بود که مخالفان از این طریق هم نمیتوانستند دولت ملی را در مضیقه قرار دهند و حاکمیت را به شکست در آورند. نهایتا بزرگکردن قدرت حزب توده و خطر اشغال ایران به وسیله شوروی آن هم با تبلیغات بسیار وسیع بود که در پی آن کودتا سازمان یافت و: شد آنچه نبایستی بشود. کودتا زخمناکترین آسیبی بود که بر پیکره ایرانزمین وارد آمد، خودکامگی را جایگزین آزادی کرد و ملت بزرگی را از رشد و شکوفایی بازداشت بهگونهای که اثرات شوم آن هنوز مشهود است. شادروان مصدق در رابطه با دادگاه خود میگوید: «در فرانسه ژنرال پتن را به جرم همکاری با بیگانه محاکمه کردند و در ایران مرا به دلیل مبارزه با بیگانه» او در واکنش به وکیلش سرهنگ بزرگمهر، مینویسد: «افراد چپ بر دو قسماند؛ تندرو بالذات، تندرو بالعرض، وقتی اصلاحات در جامعه به عمل آمد آنها که تندرو بالعرض هستند، متوقف میشوند و از قدرت تندرو بالفطره هم کاسته میشود». کتاب «وجدان بیدار» اثر ماندگار «اشتفان تسواک» شرح حال آرمانخواهی است که در برابر خودکامگی کلیسا به پاسداشت آزادی اندیشه برمیخیزد و با وجود تمام خطرها و آزارها، از ضرورت مدارا میگوید و به یکی از دورههای سیاه تاریخ جهان میپردازد و عوارض و ویژگیهای آن وضعیت را بهگونهای مستند پیش چشم خواننده میگشاید. مشابهت بسیاری بین دفاعیات دکتر مصدق پس از کودتای ننگین 28 امرداد 32 و نامههای دوران تبعید در احمدآباد، با محتوای کتاب «وجدان بیدار» میتوان دید. ضمنا کتاب «گزارش یک آدمربایی» اثر «گابریل گارسیا مارکز» از گروگانهایی میگوید که روزهایی سخت، کسالتبار، آمیخته با انتظار آزاردهنده، محدودیتهای گوناگون و تشویش را میگذرانند و میگویند «دوران اسارت کی به پایان میرسد؟»؛ وضعی که بهگونهای دیگر، گریبان دکتر مصدق را در تبعیدگاه تا هنگام فوتش گرفته بود. مصدق در پاییز ۱۳۳۹ مینویسد: «تنهایی بسیار بد میگذرد. وضعیتم سخت و با کسی غیر از فرزندانم ارتباط ندارم» و در بهار ۱۳۴۱ و در نامهای تأکید میکند که «هر قدر از سختی زندگی خود عرض کنم کم گفتهام». در نامهای دیگر، در تابستان ۱۳۴۴ مینویسد: «حدود ۱۰ سال است که از این قلعه نتوانستم خارج شوم. در یک اتاق زندگی میکنم و گاه میشود که در روز چند کلمه هم صحبت نمیکنم. این است وضع زندگی اشخاصی که عقیدهای دارند و تسلیم هوا و هوس دیگران نمیشوند». این نوشتههای ماندگار، درد و رنج تحمیلشده بر اهل سیاست و اندیشه را به تصویر کشیده، همزمان، مقاومت در برابر مصائب را بهشکلی عینی مطرح میکند. چنانکه در بخشی از کتاب مارکز، «گزارش یک آدمربایی» تأکید شده: «شادی عشق برای این ساخته نشده که با لالاییاش به خواب روی، بلکه برای این است که باز هم به مبارزه ادامه دهی». در خاطرات مصدق و جریان محاکمه وی در دادگاه نظامی نخستوزیر برکنار شده تأکید میکند: «اگر شاه بتواند هر وقت میخواهد اعلان جنگ دهد یا صلح کند، پس مردم و مجلس چهکارهاند؟». مصدق با آن سنوسال، شرایط حاکم بر خود و کشور را به تصویر میکشد و در دادگاه نظامی تصریح میکند: «آنجایی که حقی در کار باشد از همهچیزم میگذرم؛ زن، فرزند؛ امیال دنیوی، مگر وطنم» و فردای 28 مرداد اعلام کرد که «ما همه به پیشواز زندان میرویم» دکتر معترض به کودتا و بیاعتنا به تبلیغاتی که علیه وی میشد، فراتر از توان فیزیکی خود فعال بود، تا حدی که در برابر اظهار آشکار ایدههای او، چارهای به جز بازداشت، محاکمه و تبعید رهبر آزاداندیش ایرانیان وجود نداشت. میگویند: «هرچند تاریخ گاهشمار خونسرد پیروزیهاست و بیگانه با ارزشگذاریهای اخلاقی، اما، هر کوششی که از سر ایمان و باور خالص و ناب انجام میشود و هر نیرویی که از اخلاق و خصوصیات برتر آدمی مایه میگیرد، در عالم به هدر نرفته و نابود نمیشود» و از همه مهمتر «نباید حتی تصور کرد آنانیکه آرمانشان در مسیر بیان حقایق فراتر از زمانشان میرود، شکست میخورند» و امروز مشخص است که دکتر مصدق اینگونه بود و ایرانیان و تاریخ، او را پیروز سالهای قبل و بعد از کودتای 28 مرداد میدانند. صنعت نفت ملیشده ایرانیان، تا همیشه با نام مصدق گره خورده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.