نگاهی به نمایش «رسوب»
یک تراژدی اجتماعی در قالب درام خانوادگی
صمد چینیفروشان . عضو کانون ملی و جهانی منتقدان تئاتر
نگاهی به نمایش «رسوب» یک تراژدی اجتماعی در قالب درام خانوادگی
نمایش «رسوب» از مشهد، پذیرفتهشده در دو بخش رقابتی «مرور تئاتر ایران» و «تئاتر جوان» سیوپنجمین جشنواره بینالمللی تئاتر فجر، از جمله آثار کمشمارِ اندیشهمحور، تأثیرگذار، تفکربرانگیز و هویتمند شرکتکننده در جشنواره بود؛ جشنوارهای که در بخش بینالملل خود، به تأیید بسیاری از فعالان، علاقهمندان و تماشاگران معمول تئاتر ایران، بسیار ضعیف، ناامیدکننده و اندیشهگریز جلوه کرد. از آنجا که دلایل نگارنده در بررسی نمایش «رسوب» و انتقاد از معیارهای انتخاب آثار خارجی برای شرکت در بخش بینالملل این جشنواره منشأ نظری یکسانی دارند، جا دارد در این مختصر، درباره چرایی و چگونگی هر دو مورد فوق، تأملی کنیم و دلایل موفقیت آن و عدم موفقیت این را تحلیل و بازکاوی انتقادی کنیم: اگر هدف از برگزاری جشنوارههای بینالمللی تئاتر فجر، مطابق ایده اولیه برگزاری آن، تقویت بنیانهای تئاتریکال و دراماتیک تئاتر کشور ما و فراهمکردن شرایط برای تجربه رویکردهای نوینِ اصیلِ تئاتر جهان بوده باشد، جشنواره سیوپنجم، به شهادتِ نوع و کیفیت بخش درخورتوجهی از آثار انتخابشده خارجی برای حضور در آن را میتوان یکی از ضعیفترین، بیهویتترین و به نوعی حتی، یکی از گمراهکنندهترین جشنوارههای تئاتر فجر، به مثابه مظهر و نماد خودآگاهی فرهنگی - هنری ایران مدرن پس از پیروزی انقلاب 57، تلقی کرد؛ جشنوارهای که میتوان آن را حاصل مواجهه سطحی، هیجانی و غیرانتقادی با برخی رویکردهای آشکارا عوامگرایانه تئاتر غرب و تسلیمشدگی در برابر پدیدههای نوظهورِ تکنولوژیمحور در تئاتر معاصر جهان دانست. بهاینترتیب، موج فرامدرنیستی بیدلیل، اندیشیدهنشده و بیهویتی که تقریبا در یک دهه گذشته و در غیاب نسلهای پیشین، دریای پرتلاطم اما ساحلباخته تئاتر ایران پس از پیروزی انقلاب را آشفته کرده و رفتهرفته، با هجوم واقعیتستیز و بیمارگون خود، باقیمانده هویت تئاتر متعهد و اندیشهمحور ایران را به گردابی درخود فرورفته و بیساحل تبدیل کرده است، در جشنواره سیوپنجم، با حضور رسمی آثار عمدتا تجربی، یکسویه، بینیاز از گفتوگو و تعامل عمیق با مخاطب، آشکارا مورد تأیید و تأکید مجدد قرار میگیرد. گرایشات فرمالیستیک و تعاملگریز تئاتر ظاهرا فرامدرن و بعضا تکنولوژیمحور معاصر ایران را میتوان بسیار همنوا و همسو با همان گرایشی ارزیابی کرد که به زعم آلن بدیو1 در کتاب «در ستایش تئاتر»2 با شعار تئاتر برای «توده مردم»، کوشیده است «جایی در میان صنعتِ تفریح و سرگرمی»3 برای آن فراهم کند؛ مگر نه اینکه چندسالی است شعار «تئاتر برای همه» به دورنمای مطلوب تئاتر ایران از منظر مرکز هنرهای نمایشی و به مبنایی برای ارزیابیها و حمایتهای رسمی از تئاتر قرار گرفته است و آیا نوع انتخاب آثار خارجی شرکتکننده در جشنواره سیوپنجم تئاتر بینالمللی فجر را نمیتوان مولود تسلط چنین رویکرد هدایتشدهای بر فضای تئاتر ایران تلقی کرد. اما نمایش «رسوب»، آشکارا در مسیری دیگر و بسیار نزدیک به آموزههای پیشگامان تئاتر ایران و همسو با نیازهای گفتوگویی واقعی و ملموس مخاطبان معاصر خود گام برمیدارد. «رسوب»، یک تراژدی اجتماعی بهدقت پرداختشده در قالب یک درام خانوادگی است. نمایش رسوب، در همان مسیری گام برمیدارد که تئاتر دراماتیک امروز ما به شدت به آن نیازمند است و در خلأ وجودی آن است که انواع گرایشها و رویکردهای فرمالیستیک جنجالی و شبهمدرن، امکان بروز و ظهور یافتهاند. نمایش «رسوب»، روایتگر رنجهای مادری است که سالهای بسیار را، پس از غرقشدن دو فرزندش و مهاجرت دو فرزند دیگرش (امیر و بیتا) به خارج از کشور، در عزلت و سکوت مرگآوری سپری کرده است. بیماری او محصول رنجهای روانی فزایندهای است که در نتیجه فرصتطلبیها و بیکفایتی همسرش و مسئولیتگریزی و ضعف فرزندانش در مواجهه با واقعیت و حمایت از خانواده، گریبانگیر او شده است. بیماری لاعلاج روحی- روانی این زن و سکوتی که به اجبار، در تنهایی و در بیعملی فرزندانش، رفتهرفته همه قوای جسمانی او را تحلیل برده است، از او یک بمب آماده انفجار ساخته است که با بازگشت امیر به جمع خانواده، چاشنی انفجاری آن مشتعل میشود و از پس دود و غبار حاصل از انفجار، حقایق پنهان بسیاری ازجمله سکوت و عافیتطلبی بیتا و ضعف امیر در تصمیمگیری و عمل برای نجات خانواده برملا میشود. او، نهتنها شوهر خود را که افسر بازنشسته نیروی دریایی است، در مرگ دو فرزندشان و مهاجرت امیر و بیتا مقصر میداند، بلکه در این سالها مجبور بوده است شاهد لاعلاج تصاحب تدریجی و عامدانه همه داراییهای خانواده به وسیله پسر - خوانده خود (تورج) باشد که خود او نیز سالها پیش، قربانی حرص و آز و فرصتطلبیهای شوهرش بوده است. به این ترتیب، آگاهی تدریجی از حقایق گذشته، برای مادر امیر (با بازی پرتنوع، بسیار دشوار، بسیار مسلط و زیبای سرکار خانم فاطمه توانا)، به باتلاقی شباهت داشته است که همه اعتماد و باور او را، نهفقط نسبت به صداقت و کفایت شوهرش که حتی نسبت به درک و حمایت تنها پسر و دختر مهاجرش نیز، ذرهذره در کام خود فرو بلعیده است. نمایش، با مکالمه تلفنی امیر، (با بازی درکشده اما گاه به شدت احساساتی سعید صادقی) با خواهر مهاجرش (بیتا، با صداپیشگی خوشآوا و درکشده پریا هروی) از طریق موبایل آغاز میشود. امیر، پس از سالها دوری از خانواده به همراه نامزد لبنانیاش سماح (با بازی به راستی قابل تقدیر و تحسینبرانگیز مهسا اکبرپور) به کشور بازگشته است. او که سالها، بیتوجه به رنجها و بیماری فلجکننده مادر و بحران حاکم بر روابط پدر و مادرش، در کنار نامزد لبنانی روزنامهنگار خود، بهعنوان گزارشگر جبهههای جنگ، در راه برقراری صلح در خاورمیانه تلاش میکرده است، به کشور بازگشته و قصد دارد در باقی عمر خود همراه همسرش و البته به پشتوانه مالی خانواده و در کنار پدر و مادر پیرش، زندگی آرام و بیدغدغهای را سپری کند. او نمیداند که تورج (با بازی مسلط و درکشده تارخ اردشیری) نهتنها خانه که مغازه پدریاش را نیز با تظاهر به حمایت از پدر و مادر او و به بهانه تأمین بدهیهای پدر به دیگران، خریده و از چنگ او و خانواده او به درآورده است. پس از صحنههای اولیه نمایش که در آن، با شرایط روانی و جسمانی مادر و رویدادهای گذشته این خانواده و حقایق ناگفته و پنهانی درخصوص ازدسترفتن همه دارایی این خانواده در نتیجه بیکفایتی پدر (با بازی بدون تظاهر و درکشده جواد محمدزاده) و فرصتطلبی فرزندخوانده آنها آشنا میشویم، حقایق دیگری نیز از گذشته این خانواده، نهتنها بر ما که بر سماح هوشیار و کنشمند نیز آشکار میشود و به همراه سماح، به عمق تراژدی حاکم بر زندگی این مادر و فرزندان او پی میبریم. تورج، فرزندِ زنِ مهاجری است که پدر امیر، به ظاهر برای نجات او از استبداد شوهرش و در واقع از سر فرصتطلبی، خانه او را خریده و با نگهداری از کودکش، امکان فرار و مهاجرت او به خارج از کشور را فراهم کرده است. بنابراین، خانه پدری امیر، خانه مادری تورج است و تورج، پس از فرار مادرش از کشور، به وسیله پدر و مادر امیر و بیتا بزرگ شده و حالا با سوءاستفاده از ناآگاهی، بیمسئولیتی و مهاجرت امیر و خواهرش و بحرانهای لاعلاج گریبانگیر مادر خوانده ازپاافتادهاش، یکایک داراییهای خانواده را که امیر به پشتوانه آنها، بازگشت به خانه پدری را انتخاب کرده، با مبلغی بسیار نازل به چنگ گرفته است و قصد دارد با خرید یک خانه محقر برای پدر و مادر امیر، آنها را از آن خانه تاریخی و مجلل نیز بیرون کند. سماح، که دختری فعال و اجتماعی و آگاه است، با درک شرایط بحرانی و لاعلاج خانواده امیر، او را به بازگشت به لبنان ترغیب میکند و در مواجهه با واکنشِ پر از تردید، غیرعقلانی و احساسی امیر، چارهای جز ترک او نمییابد. بهاینترتیب، برای امیر احساساتی مرددِ بیعمل، چارهای جز قتل تورج باقی نمیماند که در جریان انجام آن نیز، هملتوار، دستخوش تردید میشود و در نیمه راه، از اجرای آن بازمیماند.
نگارنده این سطور، بیتوجه به نتایج جشنواره سیوپنجم، به مسعود عقلی به خاطر نگارش و اجرای این نمایش تأثیرگذار و بهیادماندنی تبریک میگوید و موفقیتهای بیشتر او را بهویژه در حوزه درامنویسی آرزو میکند. 1- آلن بدیو: نمایشنامهنویس، کارگردان، بازیگر و نظریهپرداز فرانسوی 2- در ستایش تئاتر: گفتوگوی نیکولا ترونگ با آلن بدیو، ترجمه محمدرضا خاکی، در دست انتشار 3- همان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.