از چابهارتا فرانکفورت
قاسم ایزانلو . کارشناس اقتصادی
اواخر بهمن 95 برای شرکت در همایش معاونان توسعه مدیریت و منابع وزارت صنعت، معدن و تجارت، از تهران به سمت چابهار عزیمت کردم. هواپیما ساعت 9 در فرودگاه چابهار به زمین نشست. به محض پیادهشدن از هواپیما و حرکت به سمت سالن خروج، تصویر پیشین و همیشگی که از چابهار، منطقه آزاد، محور ترانزیت و توسعه شرق کشور، سواحل مکران، آبهای آزاد و... در ذهنم نقش بسته بود مانند ابری گذران، محو شد؛ فرودگاهی با بنایی نسبتا قدیمی و فرسوده، کوچک، بینظم که هیچ اثر و نشانهای از توسعهیافتگی و پیشروبودن را به ذهن متبادر نمیکرد. مشاهده وضع و حال مراجعان به این فرودگاه، حداقل خدماتی که باید به مسافران ارائه شود و سیستم نقلوانتقال مسافران به فرودگاه و برعکس، شاهدی بر این مدعا بود. جالب آنکه با جستوجوی ساده در شبکه اینترنت کاشف به عمل آمد که این فرودگاه اساسا فرودگاهی با کاربری نظامی بوده است که به سبب نبود فرودگاه مسافری در آن منطقه، ماهیت استفاده از آن تغییر یافته است. پس از تحویل بار به اتفاق سایر همراهان به سمت چابهار حرکت کردیم. فاصله این فرودگاه از شهر چابهار نزدیک به 30 کیلومتر بود. مشاهده مسیر حرکت و زمینهای اطراف آن نهتنها نشانی از مواجهشدن با منطقه آزاد توسعهیافته و دارای زیرساختهای حداقلی را بههمراه نداشت، بلکه به تدریج این ذهنیت را که دیدار و بازدید از منطقهای محروم در انتظار است، تقویت کرد. با ورود به شهر چابهار متوجه شدیم که باوجود تلاش فراوان همکاران اداری چابهار، هتل چهارستاره ونوس که برای اقامت در نظر گرفته شده بود، به دلایلی آماده نبوده و شرکتکنندگان در همایش در گروههای کوچکتر برای چندساعتی باید راهی مهمانسراهای دولتی شوند. از قضا من و تعدادی از دوستان خوب استانهای دیگر راهی مهمانسرای جهاد کشاورزی شدیم. ترجیح میدهم از تشریح وضعیت این مهمانسرا صرفنظر کنم، چراکه از وضعیت قابل وصفی برخوردار نبود. پس از گذشت نزدیک به شش ساعت به هتل چهارستاره ونوس که در مجموعه دانشگاه دریانوردی و علوم دریایی چابهار قرار داشت، راهی شدیم. مشاهده وضعیت کلی شهر چابهار و دیدن مناطق مسکونی که گاهی بیشتر به کپرنشینی مانند بود، احساس ناخوشایندی را بههمراه میآورد. درهرحال هتل ونوس، این مجموعه اقامتی، به سبب قرارداشتن در کنار ساحل زیبای چابهار از چشمانداز خوبی برخوردار بود. باوجوداین مشاهده محیط داخلی این بهظاهر هتل چهارستاره، این نتیجه را عیان کرد که این مجموعه به احتمال فراوان خوابگاه دانشجویی بوده است که با کمی تغییر عنوان هتل بر سردر آن نقش بسته است. چهارشنبهشب حسب برنامهریزی انجامشده، به اتفاق مجموعه دوستان به سمت منطقه آزاد چابهار حرکت کردیم. در کمتر از چندساعت ذهنیتی که از منطقه چابهار داشتم دچار دگرگونی اساسی شده بود. برای همین هم در مسیر حرکت به سمت منطقه آزاد چابهار انتظار برای مواجهشدن با مکانی نه مانند بنادر کشورهای حاشیه خلیجفارس که حتی مناطقی مانند کیش و قشم به طور کامل از بین رفته بود که همینگونه هم بود. از مراکز ورود و توزیع کالا، فروشگاههای بزرگ، برندهای معروف، مراکز تجاری، تفریحی و غذایی، مجتمعهای مدرن، انبوه گردشگران داخلی و خارجی و... هیچ خبری نبود. روز پنجشنبه بهاتفاق مجموع شرکتکنندگان در همایش به سمت محل نمایشگاه بینالمللی منطقه آزاد چابهار رهسپار شدیم. با وجود ظاهر نسبتا مناسب این مجموعه، هنگام شروع رسمی جلسه محدودیت فضا برای شرکتکنندگان در همایش قابلتوجه بود بهنحویکه دوستان برنامهریز و دستاندرکار این همایش این مشکل را یکی از چالشهای همیشگی منطقه آزاد چابهار بههنگام برگزاری همایشها یادآور شدند. به سبب دوری از طولانیشدن داستان ترجیح میدهم شرح و وصف این دیدار و بازدید سهروزه را با ذکر این نکته به اتمام برسانم که هرچند برخی از همراهان که قبلا به این منطقه مسافرت کرده بودند وضعیت این منطقه در سالهای قبل را بسیار نامساعدتر میدانستند، اما مواجهشدن با تناقض موقعیت بسیار استراتژیک چابهار و وضعیت نامناسب این منطقه، احساس ناخوشایندی را نصیب آدمی میکرد. چابهار تنها بندر اقیانوسی ایران، نقطه اتصال آسیایمیانه به آبهای آزاد، با داشتن مزیت کوتاهی مسیر حملونقل نسبت به همه بنادر کشورهای حاشیه خلیج فارس و متعاقبا صرفه اقتصادی وصفناپذیر ناشی از آن، عدم آسیبپذیری در مواقع ایجاد بحران، مزیت انحصاری امکان اتصال به شبکه راهآهن آسیایمیانه در مقایسه با بنادر دیگر و بهنوعی مهمترین چهارراه کریدور شمال- جنوب بازرگانی جهان، لیاقت و شایستگیاش نباید، آنچنان که اکنون هست، باشد. پس از بازگشت از چابهار و وقفهای سهروزه، دوشنبه دوم اسفند بههمراه هیئت تجاری- سرمایهگذاری خراسانشمالی متشکل از مدیران دولتی و فعالان بخش خصوصی و به سرپرستی استاندار و حسب برنامهریزی انجامشده راهی آلمان شدیم. به دلیل استفاده از خط هواپیمایی قطر، هواپیما در فرودگاه دوحه به زمین نشست و پس از یک ساعت با سوارشدن به هواپیمای دیگری به سمت فرانکفورت پرواز انجام شد. در این جابهجایی سه نکته جالب توجه بود؛ اول وضعیت فرودگاه دوحه (حمد)؛ اینکه فرودگاهی بزرگ، مدرن، منظم، پرترافیک با امکانات رفاهی مناسب بود. ساخت این فرودگاه 16 میلیارددلاری در مدت 10 سال انجام شده و یکی از باکیفیتترین فرودگاههای دنیاست. دوم شکل ظاهری و کیفیت هواپیماها؛ همه هواپیماهای مورد استفاده از سوی خطهای قطر از نوع بویینگ و ایرباس با عمر کمتر از 10 سال با ارائه خدمات مناسب موردنیاز هستند. سوم، تنوع مهمانداران هواپیما، با ملیتهای متفاوت از اندونزی، مالزی، هند، تایلند و چین تا اوکراین، گرجستان و ازبکستان؛ همگی بخشی از نیروی کار مورد استفاده در این خط هوایی بودند. لازم به ذکر است که پس از تعویض هواپیما و سوارشدن بر هواپیمای دوم از دوحه، بخش درخور توجهی از مسیر پرواز، مناطق غربی کشور را شامل میشد؛ به عبارت بهتر دوباره به سمت ایران برگشتیم و از آسمان ایران به سمت مقصد نهایی حرکت کردیم. تماشای نقاط دوردست زمینی از آسمان جالب بود. بخش ایرانی معجونی از کوههای برفی، مناطق سرسبز و دشتهای وسیع بود. بخش قطر کویر و بیابان صرف را به نمایش میگذاشت. بخشهای ترکیه و اروپای شرقی به سمت آلمان فراوانی آب و جنگل را بههمراه داشت. در مسیر با چالش ذهنی خاصی درگیر بودم؛ قطر با وسعتی کمتر از 0.7 درصد ایران و جمعیتی کمتر از 2.7 درصد ایران که نه موقعیت استراتژیک ایران را دارد و نه هیچکدام از منابع و توانمندیهای فرهنگی، تاریخی و طبیعی را چگونه خود را بهعنوان ثروتمندترین کشور جهان با درآمد سرانه سالانه بالاتر از 76 هزار دلار به جهان معرفی کرده است؟ با چه سازوکار مدیریتی توانسته ضمن دراختیارداشتن بهترین خط هوایی دنیا، مجوز جام جهانی فوتبال را در رقابت با رقیبان بسیار قدرتمندی مانند انگلستان و اسپانیا کسب كند؟ ساعت سه بعدازظهر هواپیما در فرودگاه بینالمللی فرانکفورت بهعنوان یازدهمین فرودگاه مسافری جهان و اولین فرودگاه برای جهان از حیث میزان جابهجایی کالا به زمین نشست. مشاهده فضای کلی شهر در مسیر نشاندهنده آن بود که فرانکفورت شهری بسیار تمیز، منظم و نهچندان شلوغ است. در پنج روز اقامت در فرانکفورت، به سبب برنامههای فشرده و متعدد جلسات و بازدیدها، تبیین یکبهیک آنها قطعا خستهکننده خواهد بود؛ اما سرتیتر این برنامهها را میتوان در موارد زیر خلاصه کرد: حضور در شورای شهر و شهرداری فرانکفورت و اهتزاز پرچم ایران بر سردر تالار شاه این شهر بعد از 52 سال، حضور در پارلمان ایالت هسن و استقبال رسمی از سوی رئيس پارلمان و برگزاری جلسه مرتبط، نشست مشترک با مدیران شورای اقتصاد ایالت هسن و معرفی فرصتهای سرمایهگذاری خراسان شمالی و دعوت از این مجموعه بزرگ اقتصادی دارای هزارو 250 شرکت زیرمجموعه برای حضور در استان، بازدید از کارخانه بزرگ زامزون فعال در نقاط مختلف دنیا در حوزه محصولات فولادی و دعوت از مدیران این مجموعه برای بازدید از مجتمعهای فولادی استان، بازدید و مذاکره با مدیران شرکت فعال در زمینه نیروگاههای بادی در شهر برمن، بازدید و مذاکره با مدیران کارخانه تولیدکننده لامپهای کممصرف در شهر آیندهوون هلند، اعزام تیمی به شهر برلین برای مذاکره با رئيس مؤسسه باستانشناسی آلمان با هدف انجام همکاریهای مربوط به اکتشاف آثار باستانی در استان، اعزام تیمی به شهر هانوفر برای بازدید از مرکز جراحی دکتر سمیعی و دعوت از ایشان برای حضور در استان و برگزاری سمینار علمی، نشست با هيئتمدیره یکی از شرکتهای بزرگ فعال در زمینه نیروگاههای بادی و خورشیدی و دعوت از آنها برای سرمایهگذاری در استان و متعاقبا موافقت اولیه این مجموعه بزرگ برای حضور در استان، نشست و مذاکره با مدیران اتاق حرفهوفن ایالت هسن و موافقت اولیه آنان با شروع همکاری با استان خراسان شمالی در صورت هماهنگیهای سیاسی مورد نیاز، نشست صمیمی با سرمایهگذاران و فعالان اقتصادی ایرانی مقیم آلمان در محل کنسولگری ایران، تبیین فرصتهای سرمایهگذاری استان و تمایل فراوان آنان به حضور در استان و سرانجام بازدید از آثار تاریخی و گردشگری ایالت هسن. درباره زمان حضور در فرانکفورت، این بزرگترین شهر اقتصادی و مرکز اصلی حملونقل اروپا، ذکر این نکته خالی از فایده نیست که علاوه بر پاکیزگی و نظم شهری، فقدان ترافیک، رونق چشمگیر کسبوکار اقتصادی، آرامش آشکار در فضای کلی شهری، برخوردنکردن با افراد مستمند، فقدان بیکاری غیر ارادی و از همه مهمتر طراحی فوقالعاده فضای شهری درخور توجه بود. فوقالعادهبودن این طراحی به این مانند بود که چندین ده سال پیش گروهی از مهندسان و معماران حرفهای در عالیترین شکل خود فضای شهر و ساختمانهای آن را طراحی کرده و بنابراین از هر ذره آن استفاده بهینه کردهاند. روز یکشنبه حسب برنامهریزی انجامشده برای حضور در سه جلسه کاری و بازدید از مراکز تاریخی فرانسه، اعضای هيئت اعزامی سوار بر قطار تندرو رهسپار پاریس شدند. در مسیر حرکت به سمت پاریس، چالش ذهنی دیگری تا رسیدن به مقصد، من را به خود مشغول کرد. بدون تردید از حیث اهمیت جغرافیایی و استراتژیکی، چابهار که پیشتر ذکر خیر آن رفت، نسبت به فرانکفورت در موقعیت برتری قرار دارد؛ اما چگونه است که فرانکفورت به مهمترین شهر اقتصادی اروپا با گردش مالی صدها میلیارد دلار در سال تبدیل شده است؛ اما چابهار را با حضور و مشاهده افراد مستمند باید شناخت؟ این چالش و تناقض و پاسخهای ذهنی آن، تا زمان رسیدن به پاریس همچنان ادامه داشت. درهرحال اعضای هيئت بعدازظهر یکشنبه به پاریس رسیدند؛ شهر پاریس را به نظر باید شهر نردهها نامید، زیرا در مسیر حرکت به سمت هتل و البته در مشاهده شهر در روزهای بعد، نردهداربودن تمام پنجرهها و تراسها خودنمایی میکرد. این موضوع به ذهن متبادر میشد که احتمالا تمام مالکان ساختمانها مکلفاند چنین قاعدهای را رعایت کنند. ضمنا پاریس شهری بدون برج است و تقریبا یافتن ساختمانی با ارتفاع بیش از شش طبقه محال است. برگزاری جلسه با سرمایهگذاری اسپانیایی تولیدکننده پنلهای خورشیدی، بازدید از کارخانه کمپوست پاریس و مذاکره با مدیران این مجموعه، دیدار سفیر جمهوری اسلامی ایران در پاریس، بازدید از موزه لوور، کاخ ورسای، برج ایفل و چند مرکز تاریخی دیگر مهمترین برنامههای اعضای هيئت در سه روز اقامت در پاریس بود. مشاهده انبوه گردشگرانی که به قصد دیدن این مراکز به پاریس آمده بودند، بسیار جالب توجه بود. این انبوه جمعیت نمود و تـأیید رتبه یک فرانسه در جذب گردشگران به تعداد 85 میلیون نفر در سال و درآمد سرشار 60 میلیارد دلاری ناشی از آن است. مدیران و برنامهریزان اقتصادی فرانسه به بهترین شکل ممکن مجموعه حلقههای مورد نیاز و جذاب برای این گردشگران را فراهم آوردهاند. مشاهده چنین فضایی برای چندمین بار حسرت فرصتهای ازدسترفته کشور در بخشهای تاریخی و گردشگری را زنده کرد.روز پنجشنبه، روز پایانی این سفر کاری بود. مجددا با هواپیمایی قطر به دوحه و از آنجا به فرودگاه امام خمینی بازگشتیم. به نظر، بیان چند نکته حائز اهمیت فراوان است. اول اینکه برخلاف تصور بسیاری از افراد، فضای مذاکره، توافق و همکاریهای اقتصادی با کشورهای توسعهیافتهای مثل آلمان بسیار مساعد است؛ فضایی که حداقل استانهای کمتر برخورداری مانند خراسان شمالی تاکنون از آن غافل بودهاند. دوم اینکه بپذیریم توسعه کشور یک مفهوم انتزاعی و کلی نیست. توسعه محصولی نیست که حاصل عملکرد صرفا مجموعه محدودی از کارگزاران عالی دولتی و حکومتی بدون وجود عملکرد کارآمد و حرفهای مدیران و فعالان اقتصادی منطقهای و استانی باشد. بدونتردید مدیریت و برنامهریزی هدفمند اقتصادی از سوی مناطق و استانهای کشور در فضای پس از برجام میتواند بسیار تأثیرگذار و راهگشا باشد. سوم شناسایی و استقرار سازوکاری برای پیگیری امور و توافقات اولیه با طرفهای خارجی است. بهعنوان مثال در سطح استانی، تعداد جلسات، مذاکرات، تفاهمهای اولیه و بازدیدها، عملکرد هيئت اعزامی خراسان شمالی قطعا از نمره و رتبه خوبی برخوردار بود؛ اما نکته کلیدی چگونگی پیگیری نتایج بهدستآمده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.