کاتارسیس یا بازتولید یک گفتمان
روناز کمالی: در روزهای نزدیک به روزِ جهانی زن، به وفور نوشته و عکسهایی به دستم رسید که بیش از یادآوری مقام زن یا بزرگداشت این مناسبت تاریخی در مبارزات زنان، تداعیکننده و در خدمت همان «گفتمان مردانه سنتی غالب»ی است که در ظاهر به آن انتقاد میکند. تصویری که در کنار این یادداشت میبینید، نمونه واضحی از چنین کارکردی است که هم در یک فایل تصویری GIF با عنوان «بیایید از این ادبیات سخیف استفاده نکنیم!» و هم به صورت یک تصویر ثابت با عنوان «روز زن مبارک!»، در گروهها و کانالهای پرتعداد تلگرامی دستبهدست میشد. در اینجا، نیت طراح نیز مورد بحث نیست؛ چراکه اثر وقتی از خالق خود جدا شد، میتواند بینهایت و به تعداد مخاطبان، به کارکردها و معانی متفاوتی دست یابد. در این تصویر که با برچسبهای رایج سنتی مردانه و با هدف تضعیف، تحقیر، تمسخر، سلطهجویی و ناکارآمد نشاندادن نوع زن به کار میروند، پر شده، قویترین حسی که به مخاطب القا میشود، انزجار و انتقام است. اینکه این تصویر از سوي یک زن ساخته شده یا مرد نیز نقشی در این تحلیل ندارد؛ اما به نظر میرسد طراح آن، فارغ از جنسیتش، با یادآوری زاویه دید بالا به پایین به زن و برچسبهای تحقیرآمیز و سلطهجوی متداول در سطح جامعه، نهتنها خود در چنبره این روایت مردانه گرفتار شده، بلکه با برانگیختن حس ترحم و عذابوجدان، در پی نوعی انتقامگیری و کاتارسیس برای یافتن آرامش است. این تصویر با هدف خروج از قالبی که «نگاه مردانه مسلط بر جامعه» از پیش برای زنان تعریف کرده، با اغراق در یادآوری رفتارهای ناپسند برخاسته از این تنگنا، در پی تصویرکردن پاکی زنانه است و با کوچکشمردن خود از طریق واردآوردن فشار عاطفی به کاربرانِ این نگاه قالبی و مردانه، دنبال شکلی از انتقامگیری است؛ ضعیفه، پسرزا، پیردختر، از زن کمترم اگه...، مردیه واسه خودش! و...، همه اینها برچسبهای مردانهای است که به دلیل فشار جامعه بر فرد از کودکی، در ناخودآگاه او نقش بسته و راوی، این تبریک یا بزرگداشت یا تنزیه مقام زن را با انگشت اشارهای به سمت مردان به زبان آورده که: «ببین چه حرفهایی به زنها میزنی، تو یه همچین آدمی هستی!» یا «من باور دارم این چیزهایی که تو میگی، هستم و این تقصیر تو است که من را تبدیل به این موجود کردی!» و... و بهاینترتیب این اعلام نفرت و انزجار را همچنان در یک «گفتمان مردانه» که بر خود او - او به مثابه طراح و حتی بازنشرکننده این تصویر- غالب است، دنبال میکند. از طرفی همانطور که ترویج و دنبالکردن این گفتمان برای زنان در خانواده و اجتماع آسیبزاست، مردان را نیز در این نظام گفتمانی که روی دیگرش انتظاراتی ورای قدرتهای جسمانی، مادی و روحی یک انسان عادی است، محصور میکند؛ مردانی شکستناپذیر، بیخطا، متمول، حامی بیقیدوشرط، بینیاز به دریافت عاطفی که اگر به ضعف، ناتوانی یا خطای خود اعتراف کنند از مقام «مردی» که یک نقش قالبی از پیش تعریفشده در دو گفتمان مردانه و زنانه است، خلع میشوند، حتی در میان همجنسان خود. در این چارچوب، مردان ناخودآگاه ناچار به پذیرفتن نقش قالبگرفته موجودی قاهر، غالب و درعینحال مهربان و بینقص و به بیان بهتر «قهرمان: Hero» میشوند و چه بسا در رقابت با همجنسهای خود حذف شوند. از پس این چارچوب سخت که خروج از آن تبعات اجتماعی و روانی برای دو جنس زن و مرد دارد، زنان نیز به جایگاه موجودی ضعیف، شکننده، ناتوان و حتی پاک رانده میشوند. بنابراین، این تصویر، متون و تصاویر دیگری که در چنین گفتمانی قرار میگیرند و کارکردی از این دست دارند، خواسته یا ناخواسته نهتنها دنبالهرو همان گفتمانی هستند که در ظاهر از آن انتقاد میكنند، بلکه در جهت بازتولید و تقویت پایههای آن عمل میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.