جدال دین و دولت در سودان
خالد التیجانی النور
دین از ابتدای تشکیل دولت سودان، در مراحل مختلف تاریخی آن کشور حضور داشته است؛ چه در دوران ممالک قدیم که این کشور مسیحی شد، چه در دوران اسلامی که در ابتدای قرن شانزدهم میلادی سلطنت «صنار» تشکیل شد و برای سه قرن استمرار داشت. بعد از آن نیز انقلاب المهدی در اواخر قرن نوزدهم بهعنوان یک حرکت آزادیبخش از استعمار ترکی- مصری شکل گرفت. عامل دینی پس از آن نیز همواره در سیاست سودان، چه قبل و چه بعد از استقلال از استعمار بریتانیا، در شش دهه گذشته حضور داشته است. اما رابطه دین و دولت با رویکارآمدن جنبش اسلامی سودان و کودتای نظامی آن در سال 1989 محل بحثوجدلهای فراوانی شد. نزاع سیاسی بهوجودآمده در کشور نتایج وخیم زیادی داشت که یکی از آنها تجزیه سودان در سال 2011 و استقلال جنوب، آنهم در دورهای بود که شعارهای اسلامی بر کشوری با رنگها و نژادها و فرهنگهای گوناگون تسلط پیدا کرده بود. دولت در مدیریت کشور شکست خورد و در ادامه، جنوب سودان با اکثریت غیرمسلمان خود تصمیم به جدایی از دولت مادر گرفت. بااینحال، نزاع شدید بین دین و دولت حتی بعد از تجزیه سودان نیز متوقف نشد. با استمرار بحران ملی در مناطق دارفور و جنوب جدید، بهویژه در دو ایالت کردفان و نیل آبی که غرق در جنگهای داخلی بر سر هویت شدند*، این جدال همچنان ادامه داشته و هنوز یک توافق در سطح ملی درباره این مسئله فوقالعاده حساس و پیچیده حاصل نشده است. با چنین پیشزمینهای، هفته گذشته چهلوچند نفر از نخبگان سودانی در نایروبی، پایتخت کنیا، جمع شدند. آنها برای اولینبار نشستی را برگزار کردند که در نوع خود بینظیر بود و اکثر مکاتب فکری و سیاسی و نسلها و تخصصهای سودانی با تجارب گوناگون در آن حضور داشتند. هدف از این اجلاس، همفکری برای پایاندادن به انسداد سیاسی در کشور و پایاندادن به قطببندیهای ایدئولوژیک بین گرایشهای مختلف بهویژه بین اسلامگرایان و سکولارها، آنهم به این امید بود که این همایش بتواند جلوي بنبست کنونی را گرفته و راه را برای استقرار یک دولت ملی در سودان هموار کند. به عبارت دیگر، هدف از برگزاری این اجلاس، دستیابی به درک جدیدی از رابطه بین دین و دولت بود تا امکان تقسیم آزادانه و عادلانه ثروت و قدرت را مهیا کند. مباحث حول موضوعات مهمی چون دین و دولت از طریق تعیین چارچوب مفاهیم و تجارب عملی و آموزههای تاریخی و مقایسه آنها با سایر تجارب در کشورهای دیگری که از دین در واقعیت معاصر الهام میگیرند، چرخ میزد؛ اما درعینحال بر سه دهه تجربه دین در سودان تأکید داشت و تأثیر فوقالعاده آن را در زندگی عموم مردم سودان بررسی میکرد. شرکتکنندگان در این کنفرانس در پایان بیانیهای صادر کردند و در آن ندای امید به آینده سر داده و تأکید کردند گفتوگوی مستقل از طریق ابزارها و تریبونهای آزاد، بهترین راه برای توافقی است که قادر خواهد بود بنیانی راسخ برای مفهوم دولت-شهروندی و عدالت و قانون به وجود آورد؛ بنیانی که همه اهالی سودان در تلاش برای رسیدن به آن بوده و باید آن را از هرگونه جنگ و جدال و تجزیه داخلی مصون نگه دارند. شرکتکنندگان همچنین در توافق خود بر این نکته تأکید داشتند که دین در حوزه عمومی نقشی انکارناپذیر دارد و عنصری اساسی در ریشههای جامعه ما بهشمار میرود. دین نهادی اصیل در سایر جوامع انسانی است و نمیتوان آن را ریشهکن یا از دور خارج کرد. آنها همچنین یادآور شدند، تکیه بر یک برداشت واحد از دین و طرد دیگران و سوءاستفاده سیاسی از آن، از سوی هیچ دینی بهخصوص اسلام برتابیده نمیشود. نخبگان سودانی همچنین گفتند بازنگری صادقانه و درست مردم سودان نسبت به تجارب گذشتهشان، بدون توجه مکتب یا مذهب یا تشکل حزبی آنها یک ضرورت حیاتی است و باید فعالان اجتماعی، بهویژه رهبران فکری و اندیشمندان و دانشگاهیان به آن بپردازند تا بتوان با گرفتن درس از گذشته، از تکرار اشتباهات جلوگیری و راه را برای نسلهای آینده هموار کرد تا بتوانند یک جامعه آزاد و دموکراتیک و قانونی را به وجود آورند؛ دولتی که تضمینکننده کرامت مردم سودان بوده و یک زندگی شرافتمندانه را برای آنها فراهم کند. شرکتکنندگان با گرایشهای مختلف به داشتن رابطه با دیگری (اعم از رابطه فکری، سیاسی یا دینی) تأکید داشته و گفتند شیوه طردکردن، منزویسازی یا ریشهکنی برای جامعه سودان زیانآور است. سودان کشوری قدیمی و جدید است و بزرگترین امتیازش «تنوع و تکثر و اختلاف بوده و مدیریت چنین ترکیبی نبوغ میخواهد». آنها گفتند: «دولت بعد از استقلال با همه نخبگان جدیدی که داشت از یک فرهنگ باز و جذبکننده پیروی نکرد و در مواقعی از قهر و طرد استفاده کرد و همین امر موجب رکود جامعه و ناقصماندن پروژه دولت ملی در کشور شد». حضار همچنین تعهد خود را نسبت به میثاقهای بینالمللی از جمله حقوقبشر، بهویژه حق آزادی بیان، اندیشه و تجمعات ابراز کرده و گفتند دولت باید فاصلهای یکسان نسبت به همه ادیان و مذاهب و مکاتب فکری داشته باشد و بکوشد تا مفهوم یکسانی همه شهروندان در برابر قانون را تحقق بخشد. به باور شرکتکنندگان، اینها همه اصول و معیارهایی است که همه بر سر آنها اجماع دارند و این راهی صحیح برای دستیافتن به یک دولت ملی است. نخبگان سودانی همچنین اعتراف کردند که عدالت در توصیف ارزشی انسانی و اخلاقی است. قانون تلاش میکند این ارزش را تحقق بخشد و همفکری درباره مفهوم عدالت انتقالی و اجرای آن با درسگرفتن از تجارب جهانی موضوعی است که همه سودانیها بر سر آن اجماع دارند. اینها اصول و معیارهایی است که جامعه سودانی را به یک توافق جمعی در آینده سوق خواهد داد. * گفته میشود روزانه صد تا 150 خانواده به دلیل جنگ، قحطی و گرسنگی از سودان جنوبی به سودان پناهنده میشوند. منبع: الخلیج
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.