تئاتر «مانوس» این روزها روایتی تأثیرگذار و ملموس را از وضعیت پناهجویان در گینهنو به اجرا گذاشته است
در اینجا چار زندان است*
معصومه اصغری: میگوید: «این 900 نفر ایرانی، سودانی، نپالی، پاکستانی، سوری و حتی افغانهایی که از ایران آمدهاند و همه دو راه بیشتر ندارند یا برگردند یا گینه نو بروند و بعد میروند سراغ روایت خودکشیها؛ خودکشیهای زنان و مردان بهآخرخطرسیده آنجا که به روشهای مختلف اتفاق میافتد، با تیغ، با شیشه، با پودر شوینده، با تهسیگار و حلقآویزی و...». اینها بخشی از صحبتهای بازیگران یک نمایش با موضوعی اجتماعی است که مخاطب همیشگی تئاتر را ندارد اما لازم است همه مردمی که قصد مهاجرت داشتند و دارند حداقل یک بار آن را ببینند. یک مادر سرپرست خانوار که فرزندانش به دلیل بیکاری مهاجرت کردهاند و او حالا ميخواهد به هر قیمتی خودش را به آنها برساند، جوانی مدعی و پرشور که حالا خاموش و سرد و عصبی است، جوانی که مغازه بازارش را فروخته و به قول خودش به قصد نابودی رفته، دختری که احساس میکرد در ایران درک نمیشود، دختری اخراجی از دانشگاه که دنبال رفتن به جایی غیر از ایران بود و تنها کسی که میگفت میداند کجا میرود و راضی بود، پسری نخبه که میخواست قانونی مهاجرت کند برود اما قوانین تغییر کردند و او در دام «آدمبرها» افتاد که خیلی شیک و با زبانبازی آنها را به این راه کشاندند. در میانه دیالوگها صدای امواج که کموزیاد میشود نمیگذارد یادت برود این روایت، روایت جان آدمها از میانه یک اقیانوس است. این روایت، روایت روزها هاجوواجماندن از دوبی تا اندونزی و بعد روزها با یک قایق در اقیانوسی ناآرام است؛ از چند روز تا چند ماه بلاتکلیفی در اندونزی به نام «جاساز» که در بلاتکلیفی تمام باقی میمانی. دختر با خستگی و غم میگوید: «20 روز توی جاساز بودم اما نمیدونم چطور تعریف کنم تا بفهمید و درک کنید». پسر دیگری با بهت از تماشاگران سؤال میکند: «تابهحال ژیلت براتون آرزو شده؟ اصلا تابهحال به رسیدن به یک ذره آب فکر کردید؟ که بتوانید حمام کنید؟ بوی کثافت میدادیم». مردها روایت میکنند از روزهای سختی که انبوهی انسان روی یک قوطی کبریت در دریایی خروشان بدون هیچ دسترسی و جلیقه و آبی مانده بودند و هرلحظه طبق قولهای قبلی فکر میکردند الان است که کمک به آنها برسد و نجات پیدا کنند اما هیچ نجاتی نبود! از راهی میگویند که گفته بودند 33 ساعت بیشتر نیست اما هفت روز طول میکشد! با دریایی خروشان و موجهای 20 متری که آدمها را به مرز جنون میکشاند. گالنهای قرمزی در دست و اطراف بازیگران است؛ گالنهایی که هم وسیله ماندن روی آب بود و هم وسیله جمعکردن آب باران برای رفع تشنگی؛ وقتی آبی نمیدهند. مادر از رسیدن به جزیرهای به نام «کریسمس آیلند» میگوید که در آن برخورد خوبی داشتهاند و غیر از غذا و آب، واکسن هم میزنند و خیال میکنند که همه چیز روال عادی پیدا کرده اما نمیدانند هنوز ماجرا شروع نشده است. بازیگران از کمپهایی روایت میکنند با نامهای مختلف که از همان ابتدا همه میفهمند اینجایی که وارد شدهاند کمپ نیست؛ زندان است. بازیگران کنار هم میایستند و تصویری روی تیشرتهای رنگ روشن آنها به نمایش درمیآید: مسئولی در استرالیا اعلام میکند که «دو راه بیشتر برای پناهجویان وجود ندارد، یا باید بازداشت و برگردانده شوند یا به کشور دیگر که همان گینهنو است تبعید شوند». از اینجا به بعد انسانهای این کمپها یا همان زندانها، پس از قانون 19 جولای 2013 تقسیم میشوند که هرکدام به جزیرهای بروند و «مانوس» یکی از همان مقصدهای جهنمی است. مانوس چهار زندان دارد، دلتا، اوسکار، مایک و فوکس که بیرون از این زندانها انسانهایی که هفت زبان و 36 قبیله دارند و هیچ شباهتی بین آنها و شما نیست وجود دارد. جوان نخبه شرایط مانوس را یکبهیک میشمارد و از کمترین حقوق گرفتهشده از آنها حرف میزند و اینکه در حد یک زندانی شمارهدار خفیف شدهاند و برای کمترین نیازهایشان باید ساعتها در گرما و رطوبت بمانند. جوان دیگری از ماجراهای ورود و روزمرهها در مانوس میگوید و اینکه چطور بهجای دادن یک نخ سیگار به بومیهای مانوس «هر چیزی» را میتوانستند طلب کنند و گرفتن ماریجوانا کمترینش بود. میگوید «به خانوادههایمان گفتهایم در شرایط خوبی هستیم و اینجا همه چیز داریم اما واقعیت را خودمان میدانیم که در این جزیره 21کیلومتری با رطوبت 50 درصد و دمای 48 درجه در حالی هستیم که تانکها و هواپیمای سوخته و حتی مواد رادیواکتیو اطرافمان است که تا به حال چند نفر را کشته است».مرد روایت میکند که چطور در این شرایط مرگآور بیش از 900 نفر در فضایی 80 متر در 80 متر زندگی میکنند و کاری جز حرفزدن با هم ندارند. میگوید: «این 900 نفر ایرانی، سودانی، نپالی، پاکستانی، سوری و حتی افغانهایی که از ایران آمدهاند و همه دو راه بیشتر ندارند یا به برگردند یا به گینهنو بروند و بعد میروند سراغ روایت خودکشیها؛ خودکشیهای زنان و مردان بهآخرخطرسیده؛ آنجا که به روشهای مختلف اتفاق میافتد، با تیغ، با شیشه، با پودر شوینده، با ته سیگار و حلقآویزی و...» و باز میگوید: «چند وقت قبل یک نفر با تیغ رگ دستش را زد، بعد فهمیدم در کمپ نائورو به دوستدخترش تجاوز شده بود؛ زنها و بچهها و خانوادهها رو در کمپ نائورو نگهداری میکردند». دختر در ادامه این روایت از دختری به نام «نازنین» نام میبرد که بعد از مورد تجاوز قرارگرفتن در مسیر کمپ نائورو رها شده بود و ترس و اندوه را بیشتر و بیشتر میکند. زن دیگری از دفعات بسیار تجاوز پناهنده به پناهنده یا بومیها و... میگوید که در همه کمپها وجود داشته و اضافه میکند: «حتی درمورد کودکان هم این موارد تجاوز وجود داشت».هنرپیشهها عصبیبودن و بیقراری را خیلی خوب به نمایش گذاشتهاند چرا در آن فضا اولین آسیب همین آسیب است که آدمها را با خودشان و دیگران درگیر میکند. زن میگوید خیلیها خودشان را به دیوانگی زدند تا از اینجا بیرون بروند و به من هم گفتند این کار را بکنم؛ اما این کار را نکردم. در صحبتهای او اعتصاب و اعتراض به شرایط با دوختن لبها هم وجود دارد و در ادامه تصاویری از این کار پناهجویان زندانی در مانوس، باز هم روی لباسهای بازیگران به نمایش درمیآید. تصاویری مستند نشان میدهد که چطور روزها و شبها زنان و مردان و حتی کودکان در اعتراض به شرایط لبهایشان را دوختند و بعد با چرک همین لبها بیمار شدند و مردند. هنرپیشه زن دیگری میگوید: خیلیها هم شروع کردند به بچه درستکردن تا بتوانند با این راه از آنجا خارج شوند؛ اما استرالیاییها قانون را عوض کردند و دیگر این راه هم امکانپذیر نبود و بچهها هم در همان شرایط به دنیا آمدند و ماندند. زن باز هم روایت خودسوزیهای تهدیدآمیز را میگوید که فردی به نام امید جلوی آنها و همسرش انجام داد و بعد بخشهایی از فیلم این واقعه پخش میشود و تصویر فردی آتشگرفته فریادزنان روی لباس بازیگران میدود.از میان روایتکنندگان چهار نفر برمیگردند به راهی که از آن آمدند و بقيه یا ماندند یا به گینهنو رفتند. اینها بخشهایی از همه روایتهایی است که کارگردان نمایش «مانوس» از نزدیک لمس کرده است و هنوز هم با برخی از این پناهجویان در ارتباط است. در پایان این نمایش در متنی که گفته شد «روزنامه گاردین در سال ٢٠١٦ گزارشی از دوهزار تجاوز، تعرض جنسی، ضربوشتم و اقدام به خودآزاری در دو سال در مانوس منتشر کرد؛ درحالیکه نیمی از قربانیان کودک بودند. در پایان نمایش از یک نقطه امید در توافق دولت استرالیا و دولت آمریکا برای انتقال پناهجویان به آمریکا میگوید که «ترامپ» آن را زیر پا گذاشته و احمقانه خوانده و امیدها را ناامید کرده است. صدای روایت بازیگر در پایان نمایش با صدای بازی و خنده کودکان داخل کمپ تلفیق میشود. کودکان از پشت فنسها دیده میشوند که در چالههای آب باران قایقهای کاغذی ساختهاند و بازی میکنند و در انتها هم تصویری از «آیلان»، کودک پناهجوی سوری که در دریا غرق شد، به نمایش درآمد. نمایشی که روایت کوتاه و دردآور آن را باز هم روایت کردیم، برای ما لحظاتی غمبار و همراه با اشک داشت؛ درحالیکه لحظهها و ساعتها و روزها و سالهای خونبار و جگرسوز و چشمانتظاری برای خانوادهها و عزیزانشان بوده است؛ زيرا در پایان این نمایش تأثیرگذار حال تعدادی از حاضران در سالن که خود یا عزیزانشان در آن شرایط بودند، منقلب شد. نمایش «مانوس» بدون هیچ دخل و تصرفی، حاصل مصاحبه نازنین سهامیزاده، کارگردانش، با افرادی در کمپهای مانوس و نائورو است که تا پایان اسفند در هر روز ساعت ۲۰ در سالن قشقایی تئاتر شهر روی صحنه میرود و شاید دیدن آن بیشازهمه به درد آنهایی که عزیزی در آستانه مهاجرت به این شکل دارند یا خودشان چنین قصدی دارند، بخورد و تأثیر خود را بگذارد. * قسمتی از شعر احمد شاملو
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.