نشانههای حیات را کجا پیدا کنیم
جستوجوی بیپایان زندگی
محمود اعجازی
بهتازگی خبر کشف هفت سیاره فراخورشیدی دیگر، در رسانهها منتشر شد و حتی به صفحه اول بسیاری از روزنامهها نیز راه یافت. سیاره فراخورشیدی یا فراسیاره (Exoplanet یا Extrasolar planet) سیارهای است که خارج از منظومه خورشیدی قرار دارد و به دور ستارهای غیر از خورشید در حال گردش است. واقعیت این است که منظومه خورشیدیمان از یک ستاره تعداد کمی سیاره و تعداد بیشتری ماه یا قمر تشکیل شده است. از زمانهای بسیار گذشته این پرسش مطرح بود که آیا بیرون از منظومه خورشیدی ما، سیارهای وجود دارد؟ آنچه ما تا چند دهه قبل از جهان میشناختیم تعداد بسیار زیاد ستاره و کهکشان بود بدون هیچ رد و نشانهای از یک سیاره. هرچند بسیاری از دانشمندان تأکید کرده بودند وجود سیارهای بیرون منظومه خورشیدی ما غیرممکن نیست و چهبسا سیارههای زیادی به دور ستارگان دیگر وجود داشته باشند اما در عمل نشانهای واقعی از وجود هیچ سیارهای پیدا نشده بود. دلیل اینکه چرا نمیتوان سیارهای بیرون از منظومه شمسی را بهآسانی دید، به فاصله زیاد این اجسام و همچنین نور بسیار کم یک سیاره در برابر نور زیاد ستاره مربوط میشود. با توجه به اینکه حتی دیدن بسیاری از ستارهها به دلیل فاصله بسیار زیاد، دشوار است، طبیعی است بهآسانی نتوان نور بیرمق یک سیاره دوردست را تشخیص داد. با وجود همه این مشکلات، در اوایل دهه 1990 نخستین فراسیارهها کشف شدند و از سال 2002 علاوه بر کشف، بررسی ویژگیهای این سیارهها نیز آغاز شد. دانشمندان امیدوارند با بررسی دقیقتر سیارههای فراخورشیدی بتوانند به چگونگی تشکیل ساختارهایی مانند ستارهها، سیارهها و اقمار آنها پی ببرند. علاوه بر این یکی از پرسشهای دیرپای دانشمندان، احتمال یافتن انواع حیات فرازمینی در دیگر نقاط کیهان است. با توجه به اینکه تاکنون حیات فقط در کره زمین دیده شده و احتمال یافتن حیات در دیگر مناطق منظومه خورشیدی کم است، دانشمندان در جستوجوی مناطق محتمل دیگری برای یافتن حیات هستند. تاکنون پروژههای بسیاری برای یافتن سیارههای فراخورشیدی، انجام شده است و طی این پروژهها، بیش از هزار سیاره کشف شده است. هماکنون دانشمندان در فکر بررسی ساختار این سیارهها و مواد تشکیلدهنده جو این سیارهها هستند. به باور دانشمندان، برای آنکه سیارهای بتواند پذیرای حیات باشد باید ویژگیهای بسیاری داشته باشد؛ از جمله اینکه جرمش خیلی کم یا خیلی زیاد نباشد، خیلی نزدیک به ستاره یا خیلی دور از آن نباشد و درنتیجه دمایش متعادل و آب مایع در سطح آن یافت شود، اتمسفر با مقدار مناسبی اکسیژن داشته باشد و مواردی از ایندست. هرچند تاکنون دانشمندان سیارههای فراخورشیدی بسیاری یافتهاند، اما هنوز نمیتوانند درباره وجود حیات در دیگر مناطق کیهان اظهارنظر کنند فقط میتوانند بگویند این احتمال تشکیل حیات در این سیارههای نویافته وجود دارد. برای جستوجوی حیات فرازمینی، مناسبترین مکانها سیارات مشابه زمین هستند، زیرا بیشتر موجودات زنده در شرایط سخت کاملا آسیبپذیرند و حیات وقتی امکانپذیر است که شرایط محیطی، مناسب باشد. اما چگونه میتوان احتمال وجود حیات در این سیارات را بررسی کرد؟ نخستین شواهد از وجود حیات بر سطح سیارات دیگر احتمالا مشاهدات اخترشناسان از ویژگیهای اتمسفر این سیارات است. دو رویکرد متفاوت میتواند برای بررسی جو سیارات دیگر و یافتن نشانههای احتمالی حیات به اخترشناسان کمک کند. نخستین گام، تعیین قابل مطالعهبودن جو یک سیاره بیگانه است. بسیاری از سیاراتی که کپلر به وسیله تلسکوپ فضایی کشف کرد، احتمالا دارای جو نیستند. آیا این نوع سیارات بیگانه بهطور بالقوه برای میزبانی از حیات مناسب هستند؟ آیا در صورت دارابودن جو، گرمند یا سرد و آیا سطح جامدی دارند؟ پاسخ این سؤالات، خصوصیتهای اصلی و مهم یک سیاره را تعیین میکند. اگر ضخامت جو یک سیاره به اندازه ضخامت جو زمین باشد، دانشمندان میتوانند ترکیبات جو را بررسی کنند. بررسی خواص شیمیایی مولکولهای موجود در جو، اطلاعات نسبتا دقیقی از وضعیت یک سیاره ارائه میکند. اخترشناسان با استفاده از برخی قوانین اساسی شیمی به کشفیاتی درباره سیارات بیگانه دست یافتند. جو زمین مقدار زیادی اکسیژن دارد. اکسیژن یک گاز واکنشپذیر است که موجب شکلگیری حیات روی این سیاره شده است. در طیف زمین هم اکسیژن و هم متان وجود دارد، چراکه حیات و سوختوساز در آن جریان دارد. برای پیداکردن اکسیژن، متان و سایر گازها که احتمال میزبانی از حیات را افزایش میدهند، اخترشناسان باید زمان گذر سیاره از مقابل ستاره میزبان را رصد کنند یا تصویر مستقیمی از سیاره و ستاره میزبان در اختیار داشته باشند. گذر سیاره فراخورشیدی از مقابل ستاره میزبان باعث تغییر در میزان درخشندگی ستاره میشود. اگر جو سیاره ضخامت داشته باشد، طیف نوری در برخی طول موجها شفاف و در برخی طول موجها مات دیده میشود. میتوان با بررسی چگونگی تغییر وضعیت طیف نوری، ترکیبات و مواد شیمیایی موجود در جو سیاره را شناسایی کرد. مشاهده اکسیژن در یک طیف بسیار دشوار است، اما متان را با استفاده از یک تلسکوپ بسیار قوی راحتتر میتوان تشخیص داد. البته گروهی از دانشمندان بهتازگی با انتشار مقالهای، تأکید کردند وجود اکسیژن در سیارات بیگانه را نشانه قطعی حیات نمیدانند. به باور آنها، ممکن است برخی سیارهها ذخیرههای بزرگی از اکسیژن غیرزیستی داشته باشند. اکسیژن غیرزیستی، اکسیژنی است که جانداران آن را تولید نکردهاند. تاکنون باور بر این بوده اگر یک سیاره اکسیژن داشته باشد، معنایش این است که گونههایی از گیاه در آن سیاره در حال تولید اکسیژن به روش فتوسنتز هستند. بنابراین گمان میرفت اگر اکسیژن را در جو سیارهای شناسایی کنیم، یعنی سیارهای یافتهایم که در آن حیات وجود دارد، به بیان دیگر، وجود اکسیژن نشانهای از وجود حیات بود، اما واقعیت این است که واکنشهای شیمیایی غیرزیستی هم میتوانند بر ترکیب جو سیارات فراخورشیدی تأثیرگذار باشند. علاوه بر این، اخترشناسان میتوانند احتمال وجود حیات در سطح یک سیاره یا دستکم انعکاسی از آن را بررسی کنند. تمامی اشکال حیات بهدنبال خلاصشدن از انرژی هستند که از آن استفاده نمیکنند. گیاهان، آن بخش از انرژی را که از آن برای تولید غذا استفاده نمیکنند، به شکل فوتونهای فرابنفش منعکس میکنند. در جایی که زندگی فتوسنتزی زیاد باشد، مانند جنگلهای بارانی یا تپههای جلبکی، انعکاسی به شکل درخشش جزئی نور فروسرخ دیده میشود که لبه سرخ نام دارد مشابه این بازتاب در سیارات فراخورشیدی نیز قابل مشاهده است. بااینحال مشاهده انعکاسی مشابه لبه سرخ از فاصله دور بسیار مشکل است. تحقیقات صورتگرفته از سوی محققان مرکز گودارد ناسا در سال ۲۰۰۷ نشان میدهد گیاهان بیگانه روی سیارات فراخورشیدی میتوانند به رنگهای مختلفی باشند و این مسئله بستگی به روشنایی ستاره میزبان آنها دارد و رنگدانههای فتوسنتزی با نور در دسترس تطبیق پیدا میکنند. بههمیندلیل تلسکوپهای آینده باید بتوانند طیف کاملی از طول موجهای نوری را رصد کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.