برای یتیمان سوری؛ کودکانی که بهسرعت مَرد شدند
نفیسه کریمی: بهندرت میتوان در ویدئوهایي که از سوریه منتشر میشود، مردمانی را یافت که لبخند میزنند؛ وقتی دقیقتر گوش میکنی، فقط صدای شلیک گلوله و انفجار خمپاره را در پسزمینه تمامی آنان خواهی شنید. اکنون پس از گذشت شش سال از آغاز بحران در سوریه بهخوبی میتوان غم و اندوه مردمان این سرزمین را فهمید؛ بنابراین وقتی به فیلمهای منتشرشده از روستاهای سوری بهویژه در شمال شرقی نگاه میکنی، دیگر نمیتوان حتی لبخند تلخی زد. چهار ماه پیش، نیروهای اپوزیسیون ارتش سوریه نیروهای گروه تروریستی «داعش» را از روستاهای واقع در شمال شرقی سوریه بیرون راندند؛ از آن زمان به بعد زندگی در این مناطق به روال عادی خود بازگشته است. اکنون کودکان با تانکرهای آب که اغلب بر فراز ساختمانهای ویرانشده قرار دارند، بازی میکنند؛ مردم در حال خرید از مغازهها هستند و مدرسه «شام» برای یتیمان سوری دوباره کارش را از سر گرفته است. در حیاط برخی از خانهها میتوان صدای خنده لجامگسیخته کودکان سرمست از بازی فوتبال را شنید یا صورت مغرور دختران و پسرانی را دید که مشتاقانه آنچه را در کلاس درس آموختهاند با یکدیگر تقسیم میکنند. برای فقط چند لحظه همهچیز خوب به نظر میرسد و میتوان جهنم جنگ که کودکی این دختران و پسران را گرفته است، فراموش کرد. طبق گزارشها از هر 221 دانشآموز سوری، یک نفر حداقل یکی از والدینش را از دست داده است و برخی از این کودکان بهتازگی و پس از خروج نیروهای تروریستی از حلب، به این روستاها بازگشتهاند. فاجعهای توصیفناپذیر یونیسف وضعیت کنونی کودکان سوری را فاجعهای توصیفناپذیر میداند. جنگ سوریه ششمین زمستانش را پشت سر گذاشت و دور باطل خشونت همچنان ادامه دارد. سازمان ملل هشدار داده که صدهاهزار کودک سوری در وضعیت بحرانی به سر میبرند. «دانیلا شادت»، نماینده یونیسف در آلمان میگوید هیچ کودکی در دنیا نباید آنچه را که کودکان سوری در حلب و نقاط دیگر سوریه از سر میگذرانند، تجربه کند. به گزارش دویچهوله، بسیاری از کودکان در مناطق جنگزده در معرض خطر قرار گرفتهاند. یونیسف فقط در سال گذشته حمله به ۸۴ مدرسه را ثبت کرده است؛ حملاتی که در آنها ۶۹ کودک جان خود را از دست دادند. به گفته کارشناسان یونیسف، اطلاعات دقیق و آمار واقعی از تعداد کودکان کشتهشده در خشونتهای جنگ داخلی سوریه وجود ندارد. طبق گزارشهای سازمان ملل متحد که آماری نسبی است، ۴۰۰ کودک در جریان جنگ و درگیریها در سوریه در سال ۲۰۱۵ کشته شدهاند. «گریت کاپلاره»، رئیس بخش خاورمیانه و آفریقای یونیسف هم تأکید میکند همه طرفین جنگ و درگیری سوریه در قبال بروز این فاجعه توصیفناپذیر باید پاسخگو باشند. البته وضعیت کودکان در دیگر نقاط جهان که جنگ و درگیری در آنجا حاکم بوده نیز بهتر نبوده است. براساس اطلاعات صندوق کودکان سازمان ملل متحد افزون بر کودکان سوری حدود هشتمیلیونو ۴۰۰هزار کودک در جهان به کمکهای بشردوستانه یونیسف نیاز دارند. در این گزارش آمده است، نیمی از پناهجویان در سراسر جهان زیر ۱۸ سال هستند. شمار دختران و پسران نوجوانی که بهتنهایی راه مهاجرت را در پیش میگیرند، افزایش یافته و از میان آنان ۱۷میلیون نفر دنبال پناهگاه میگردند و ۱۱میلیون نفر نیز به خارج از کشورشان پناه بردهاند که همواره با خطر سوءاستفاده روبهرو هستند. بنا بر گزارش یونیسف، از هر دو پناهجو در سراسر جهان یکی، زیر ۱۸ سال است و این در حالی است که گروه سنی زیر ۱۸ سال فقط یکسوم جمعیت جهان را تشکیل میدهد. شمار کودکانی که تنهایی مهاجرت میکنند، پیوسته رو به افزایش است. در سال ۲۰۱۵ میلادی حدود صد هزار جوان و نوجوان زیر ۱۸ سال از ۷۸ کشور جهان تقاضای پناهندگی کردهاند. این تعداد به نسبت سال ۲۰۱۴ سه برابر افزایش را نشان میدهد. سازمان جهانی مهاجرت (IOM) نیز گزارش میدهد از ابتدای سال ۲۰۱۴ تا ماه جولای سال ۲۰۱۶ میلادی ۱۵هزار پناهجو و مهاجر یا کشته شدهاند یا از سرنوشتشان هیچ اطلاعی در دست نیست و نام آنها مفقود ثبت شده؛ این در حالی است که حدود دوسوم پناهجویان کشتهشده در جریان مهاجرت، در دریای مدیترانه غرق شدهاند؛ طبق برآورد این سازمان یکسوم پناهجویان کشتهشده در دریای اژه کودک بودهاند. «جاستین فورسیت»، معاون مدیر اجرائی یونیسف میگوید حدود 380 هزار کودک پناهجوی سوری از امکانات لازم برای ادامه تحصیل برخوردار نیستند، این در حالی است که براساس گزارشهای موجود میزان ثبتنام در مدارس و مراکز آموزشی سوریه، از ماه ژوئن سال 2016 میلادی حدود 50 درصد افزایش یافته است. فورسيت در ادامه با وجود اینکه میگوید تعداد کودکانی که در کلاسهای درس در سوریه حاضر میشوند بهمراتب بسیار بیشتر از تعداد کودکان محروم از تحصیل است، تأکید میکند: اما این نگرانی وجود دارد که در این بین نسل گمشدهای از کودکان سوری باشند که بهواسطه محرومیت از تحصیل، از کسب مهارتهای لازم برای بازسازی دوباره این کشور بازبمانند. براساس گزارش سازمان ملل متحد، حدود 700 هزار نفر از جمله 300 هزار کودک در 15 ناحیه محاصرهشده اطراف سوریه گرفتار آمدهاند. در این مناطق پنج میلیون غیرنظامی دیگر نیز به سر میبرند که بهدلیل شرایط بسیار سخت ناشی از بروز جنگ و درگیريهای جاری در کشور جنگزده سوریه با معضلات بسیاری دستوپنجه نرم میکنند. مدیر اجرائی صندق کودکان سازمان ملل ادامه میدهد: با وجود اینکه در 10 سال گذشته بیش از 65 هزار کودک از حضور در نیروهای مسلح آزاد شدهاند؛ اما هنوز دههاهزار دختر و پسر زیر 18 سال در درگیریهای مسلحانه سراسر دنیا مورد استفاده قرار میگیرند. «آنتونی لیک»، مدیر اجرائی یونیسف، بر این باور است با وجود پیشرفتهایی که در تلاش برای جلوگیری از این اقدامات حاصل شده اما نباید به دستاوردهای گذشته خود بسنده کنیم، بلکه باید با نگاهی به آینده، راهحلهای تازهای را برای دور نگهداشتن کودکان از جبهههای نبرد جستوجو کنیم. به گزارش یونیسف، دسترسی به آمار دقیق کودکانی که در درگیریهای مسلحانه به کار گرفته میشوند به دلیل ماهیت غیرقانونی این اقدام ممکن نیست اما برآوردها نشان میدهند هماکنون دههاهزار کودک زیر 18 سال در درگیریهای سراسر جهان مورد استفاده قرار میگیرند. براساس همین برآوردها، در سال 2013 نزدیک به 17هزار کودک در سودان جنوبی و 10هزار کودک از کشور آفریقای مرکزی بهاجبار در جبهههای درگیری اجیر شده بودند و به دنبال افزایش درگیریهای یمن در سال 2015 بیش از هزارو 500 کودک یمنی به میدانهای درگیری کشیده شدند. جایی برای بچگی نیست گزارش دیگری که از سوی چندین سازمان امدادرسانی و مدافع حقوق بشر از جمله «آکسفام» منتشر شد، شمار کشتهشدگان جنگ سوریه از ماه آوریل ۲۰۱۴ تاکنون را بیش از ۵۰ هزار نفر برآورد کرده است. این گزارش که با عنوان «هیچجایی برای کودکان باقی نمانده است» منتشر شد، تأکید میکند که نزدیک به هشت میلیون کودک سوری در داخل سوریه و در کشورهای همسایه، نیازمند کمکهای انساندوستانه فوری و ضروریاند. سازمان ملل میگوید با ادامه این وضعیت سوریه در آینده با بحران بسیار جدی کمبود نیروی متخصص و تحصیلکرده مواجه خواهد شد و بسیاری از این کودکان محروم از تحصیل، در عمل آیندهای ندارند. گزارش سازمان ملل متحد بر وجه نگرانکننده دیگری از واقعیت زندگی کودکان سوری تأکید میکند، «اسناد و شواهد کافی داریم که نشان میدهد کودکان آشکارا تشویق یا تهدید میشوند که به نظامیگری روی بیاورند. بسیاری از گروههای شبهنظامی به کودکان وعده حقوق خوب تا ۴۰۰ دلار در ماه و پاداش و جایزه میدهند تا آنها را تشویق به شرکت در عملیات نظامی کنند و برخی از کودکانی که اسلحه در دست گرفتهاند، هفتسالهاند یا حتي کمتر از این سن دارند». سازمانهای حقوق بشر تخمین میزنند حدود ۲۵۰ هزار کودک در حداقل ۱۹ کشور در قارههای آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین در گروههای مسلح یا بهعنوان سرباز حضور دارند. «رالف ویلینگر»، مسئول بخش حقوقی کودکان سازمان «سرزمین انسانها»، میگوید: «از کودکان بهعنوان سرباز استفاده میشود زیرا بسیار ارزان هستند؛ آنها یا قیمتی ندارند یا قیمتشان بسیار کمتر از بزرگسالان است. خیلی آسان تحتتأثیر قرار میگیرند. گاهی هم بهزور مجبور به این کار میشوند مثلا در راه مدرسه دزدیده میشوند یا آنها را گول میزنند با پول یا گوشی تلفن همراه که برای آنها جذاب است». به گفته ویلینگر، یک دلیل مهم دیگر این است که کودکان نسبت به بزرگسالان ترس کمتری دارند و جسور هستند. گاهی کارهای خطرناکی را انجام میدهند که بزرگسالان حاضر به انجام آن نیستند؛ جاسوسی میکنند، یا مواد منفجره را بهراحتی جابهجا میکنند. اما بازگشت به خانه برای بسیاری از کودکان سرباز سخت است. بسیاری از آنها معلول میشوند و از آسیبهای روحی و روانی که تجربه کردهاند رنج میبرند. برخی از آنها در خانواده یا روستا به چشم آدمکش دیده میشوند و بهسختی و بهندرت میتوانند به جامعه برگردند. طبق گزارشها، با شروع بحران و جنگ در سوریه و عراق و با ظهور گروه تروریستی داعش در این مناطق، از کودکان بهطور آشکار و گسترده در عملیات نظامی استفاده میشود. این کودکان ابتدا در پایگاههای ویژه شستوشوی مغزی شده و سپس به عملیات مختلف فرستاده میشوند. کودکان سرباز فقط در کشورهای درگیر جنگ وجود ندارند، بلکه در کشورهای غربی نیز این مشکل هست. به گفته ویلینگر، براساس استاندارد جهانی، سرباز نباید کمتر از ۱۸ سال داشته باشد اما متأسفانه قانونهای استثنایی وجود دارد که طبق آنها میتوان افراد داوطلب را بهعنوان سرباز پذیرفت. وزارت دفاع آلمان در سال ۲۰۱۵ از این قانون استفاده کرد و هزارو ۵۱۵ سرباز دختر و پسر ۱۷ساله داوطلبانه خود را به وزارت دفاع معرفی کردند. در همه کشورها این سربازان به مناطق جنگی فرستاده نمیشوند. ویلینگر توضیح میدهد در آلمان سربازان زیر ۱۸ سال اجازه ندارند به خارج فرستاده شوند اما بلافاصله پس از ۱۸سالگی میتواند این کار را انجام داد و وزارت دفاع در مواردی این کار را کرد؛ اما در بریتانیا افراد ۱۶ یا ۱۷ساله بهعنوان سرباز استخدام و با سن کم به عراق فرستاده شدند. درهمینحال، در بین پناهجویانی که به کشورهای اروپایی میآیند کودکان زیادی از کشورهایی هستند که در آنها جنگ است و از کودکان بهعنوان سرباز سوءاستفاده میشود. مسئول بخش حقوقی کودکان سازمان «سرزمین انسانها» میگوید بیشتر این کودکان از کشورهایی مانند سوریه، عراق، سودان، اریتره، سومالی و افغانستان هستند که در این کشورها کودکان مجبور میشوند برای نظامیها کار کنند و راهی جز فرار برایشان باقی نمیماند. صدای متمادی گلوله «عبدالرحمان محمد»، کودک 10ساله سوری، میگوید: «همه ما ترسیدهایم؛ گلولهها تمامی ندارند. در تمامی شب صدای سنگین خمپارهها شنیده میشود؛ درست زمانی که برای خواب آماده میشویم». به مدت یک ماه تمامی یتیمان سوری از رفتن به مدرسه بازماندهاند. محمد ادامه میدهد: یکی از این خمپارهها به خانه ما اصابت کرد و نیمی از آن ویران شد؛ پدر و برادرم کشته شدند. آنان در آشپزخانه مشغول کار بودند که بلافاصله با اصابت خمپاره کشته شدند. اگرچه آمار دقیقی از شرایط در داخل سوریه وجود ندارد؛ اما سازمان ملل متحد همواره هشدار میدهد مهاجران سوری که اکنون در اردوگاههای ترکیه، لبنان و اردن زندگی میکنند، در معرض نابودی نسل قرار دارند و دسترسی آنان به امکانات آموزشی بسیار محدود است. محمد ادامه میدهد: من میخواهم پزشک شوم و کودکان را معالجه کنم. ما هرگز خونهای ریختهشده کودکان را فراموش نخواهیم کرد. «خالد محمد» یکی دیگر از کودکان 10ساله سوری است که از حلب بیرون رانده شده است. او نمیتواند درباره گذشته و اینکه چطور بدون خداحافظی از پدرش مجبور به ترک وطنش شده است، به آرامی صحبت کند؛ پدری که تنها چند روز بعد از آنکه او به همراه دیگران شهر محاصرهشده را ترک کرده، کشته شد. محمد میگوید: من انتقام خون پدرم را خواهم گرفت. کودکی ما از سوی دولت دمشق دزدیده شده است. اکنون تنها میخواهم به حلب بازگردم؛ شهری که به اجبار از ما گرفته شد. دانشآموزان سوری اکنون تنها یک راه پیش روی خود دارند و آن اینکه هرچه سریعتر بزرگ شوند؛ هرچند برای بسیاری از آنان رفتن به مدرسه، زندگی اشرافی به شمار میرود. «احمد حمدانی»، یکی از مدیران سوری، میگوید: ما موارد بسیار زیادی را داریم که کودکان مسئول تأمین مایحتاج خانوادههایشان هستند؛ حتی زمانی که در اوایل دوران نوجوانی به سر میبرند. او ادامه میدهد: «بنابراین، پول برای بسیاری از آنان مسئله اصلی است؛ هرچند ما بهسختی تلاش میکنیم آنان را از این شرایط دور کنیم تا دوران کودکی خود را مانند دیگران سپری کنند. اینکه این کودکان به جنگ، خانواده و عزیز ازدسترفتهشان دیگر فکر نکنند، وظیفه بسیار دشواری است». در بسیاری از مدارس بین دانشآموزان نان توزیع میشود تا به آنان برای تأمین مخارج زندگی کمک اندکی بشود. شوراهای روستا در تلاش هستند تا با گرفتن کمک مالی از سازمانهای بینالمللی، مدارس را بازسازی کنند، حقوق کارمندان را بپردازند و خانههایی برای یتیمان سوری بسازند. حمدانی ادامه میدهد بهشدت در تلاش هستیم کودکان را به مدارس بازگردانیم و در آنان حس خوب دوران کودکی را زنده کنیم. در آینده به آنان کار با کامپیوتر و مهارتهایي را آموزش خواهیم داد كه بتوانند حرفهای برای خود دستوپا کنند. مدیران مدارس سوری همچنان امیدوارند که زنان را نهتنها برای آموزش در مدارس، بلکه برای زندهنگهداشتن نماد مادری و عشق، بار دیگر استخدام کنند؛ چراکه بر این باورند کودکان خسته از جنگ و عزادار مرگ والدینشان، تنها به آموزش علم احتیاج ندارند؛ بلکه باید دوستداشتن را نیز بیاموزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.