سکونتگاههای غیررسمی، از نادیدهگرفتن تا توانمندسازی ابتر
برای جلب مشارکت ساکنان هم باید مراقب چند نکته بود: 1. دولت و مردم مانند دو شریک دارای منافع مشترک باشند و با تقسیم کار و هماهنگ با هم فعالیت کنند. 2. مردم به جای نقش منفعل در توسعه، خود در آفرینش و مدیریت آن نقش فعال داشته باشند. 3. برنامه مشترک دولت و مردم در طول زمان پدید میآید و نتایج آن هم بلندمدت است. به این ترتیب توانمندسازی، زاده رویکرد دارایی مبنا است که نگاهی از پایین به بالا داشته و به ساکنانِ این سکونتگاهها نه به عنوان معضل، بلکه به عنوان دارایی مینگرد و ارتقای وضعیت اجتماعی و اقتصادی آنها را با نقش تسهیلگر دولت برعهده خود آنان میگذارد تا تعهد و توانمندسازی را جایگزین فرهنگ استحقاق و فقر کنند. پایههای توانمندسازی در ایران باوجود اینکه پیدایش اسکان غیررسمی در ایران دستکم به نیم قرن پیش برمیگردد، چارچوبهای قانونی و نهادی این روش مقابله با تصویب سند ملی توانمندسازی در سال 1382 و تشکیل ستاد ملی توانمندسازی به عنوان بالاترین مرجع رسیدگی به اینگونه سکونتگاهها در سال1383 پایهریزی شد. به این ترتیب رویکرد توانمندسازی به عنوان روشی در مقابل برخوردهای مقطعی، گزینشی و پراکندهکاریهای پیشین، معرفی شد و نخستین نگاه جدی دولت برای حل این معضل شهری بود. اولین اقدام دولت نیز با حمایت بانک جهانی در پنج استان کشور یعنی سیستانوبلوچستان، کرمانشاه، هرمزگان، کردستان و آذربایجانشرقی کلید زده شد. تدوام بحران در سکونتگاههای غیررسمی ایران طبق نظر برنامهریزان کشور، ایران اولین کشور خاورمیانه، سومین کشور آسیایی بعد از هند و پاکستان و ششمین کشور دنیاست که دارای سند ملی توانمندسازی است. از زمان تصویب سند ملی توانمندسازی تاکنون13 سال گذشته است و در این مدت پروژههای پژوهشی زیادی در سطوح مختلف انجام شده است. حتی بخشی از این پژوهشها در راستای تحقق سند ملی توانمندسازی به صورت پروژههای ملی و با حمایت دولت در شهرهای مختلف ایران نظیر زاهدان، کرمانشاه، تبریز و... اجرا شده است. اقدامات انجامشده با عنوان توانمندسازی، عمدتا در قالب بهبود و ساماندهی مسکن یا دسترسی به خدمات شهری (آب آشامیدنی سالم، روشنایی معابر و...) یا ساخت و احداث مراکز آموزشی، بهداشتی، فرهنگی انجام گرفته یا در حال انجام است.از طرفی آمار منتشرشده از سوی سازمانهای رسمی هم نشان میدهد در بسیاری از شهرهای ایران، مسئله اسکان غیررسمی همچنان بهعنوان معضل جدی در مدیریت شهری مطرح است. نتایج طرحهای انجامشده با عنوان توانمندسازی هم یا در مرحله مطالعه اولیه بوده یا در برخورد با نظام نامعقول اداری گرفتار شده و بعضا تغییر ماهیت داده یا در بخشهایی هم که اجرا شده، هنوز پایش نشده است. بنابراین نمیتوان با اطمینان و به طور مستند از تغییر وضعیت این نوع سکونتگاهها سخنی گفت و به نتایج آن استناد کرد.ابعاد اجتماعی موضوع مورد کمتوجهی واقع شده و مهمتر از همه اینکه از چارچوب نظری توسعه اجتماعات محلی و جایگاه روش توانمندسازی دور شده است. همه این موارد در کنار افزایش جمعیت در سکونتگاههای غیررسمی و بحرانیبودن وضعیت برخی از این سکونتگاهها، پژوهشگران این حوزه را به این نتیجه رسانده است که نشانی از تغییر نیست و راهکارهای مختلف ساماندهی سکونتگاههای غیررسمی؛ از تخریب تا توانمندسازی ناقص و ابتری که اکنون در برخی نقاط ایران اجرا میشود و از آن بهعنوان توانمندسازی ساکنان یاد میشود، حداقل تا این زمان هیچکدام به صورت پایدار نتوانستهاند معضل سکونت غیررسمی را در شهرها حل کنند *عضو هیئت علمی گروه توسعه پایدار شهری و منطقهای جهاد دانشگاهی خراسان رضوی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.