راز یک سفر غیرعادی
سیدحسین موسوی*
عادل الجبیر، وزیر خارجه عربستان سعودی، هفته گذشته راهی عراق شد و با مقامات بلندپایه این کشور، از جمله حیدر العبادی، نخستوزیر، ابراهیم الجعفری، وزیر خارجه و جبوری، رئیس پارلمان این کشور دیدار و مذاکره کرد. ناظران سیاسی منطقه اهمیت زیادی برای این دیدار قائل هستند. بر پایه گزارشهای خبری تأییدشده، رهبران دو کشور توافق کرده بودند سفر عادل الجبیر به عراق از قبل اعلام نشود. این نکته میتواند دلایل گوناگونی داشته باشد، از جمله آنکه تندروهای عربستان سعودی علاقه چندانی به بهبود روابط ریاض با بغداد ندارند. عربستان سعودی تا چند هفته قبل، دولت عراق را دستنشانده ایران توصیف میکرد. سفیر پیشین سعودی در بغداد تقریبا در تمامی امور داخلی عراق دخالت میکرد و درباره نفوذ ایران در این کشور هشدار میداد. همچنین عربستان سعودی درباره نحوه مقابله عراق با موضوع تروریسم، به بهانه اینکه سیاست دوگانهای در این زمینه اجرا میشود، دولت بغداد را نکوهش میکرد. ریاض حتی به تشکیل بسیج مردمی (حشد الشعبی) در عراق انتقادهای تندی کرد و آن را نسخه تکثیرشده نیروهای بسیج ایران توصیف کرد. روابط تیره عربستان سعودی با عراق به نشستهای اتحادیه عرب و دیگر محافل جهانی نیز کشیده شد و وزرای خارجه دو کشور بارها درباره سیاستهای خاورمیانهای یکدیگر، رودرروی هم قرار گرفتند. اینک این پرسش مطرح است که چه تحولی در سیاست عربستان سعودی ایجاد شده که رهبران ریاض قصد دارند آن را از دریچه عراق تجلی دهند؟ همچنین پرسشهای جانبی و البته مهمتری در انگیزههای این دیدار از سوی ناظران منطقه مطرح شده است؛ از جمله آنکه آیا این دیدار آغاز رشته تغییراتی در سیاستهای منطقهای ریاض خواهد بود یا اینکه این تغییرات را باید در قلمروی عراق و پیروزیهای پیوسته بغداد در جنگ علیه داعش خلاصه کرد؟ آیا ریاض با این اقدام، قصد دارد در روابط بسیار حسنه بغداد با تهران اختلال ایجاد کند یا اینکه این تحول را باید آغازی برای بهبود روابط ریاض و تهران از دریچه عراق به شمار آورد؟ این نوشتار میکوشد به این پرسشها پاسخ گوید و چشماندازی از تغییرات سیاست خاورمیانهای عربستانسعودی ترسیم کند.
اول. سیاست خارجی عربستان سعودی با رویکارآمدن ملک سلمان و انتقال رهبری این کشور به نسل جدید، وارد مرحله جدیدی شد. این مرحله جدید با ساختار شخصیتی و سابقه کاری رهبران جدید ارتباط تنگاتنگی دارد. غلبه نگاه امنیتی بر نگاه کلاسیک عربستان سعودی، از شاخصهای مرحله نوین است. دخالت در قطببندیهای حاد منطقهای، دخالت نظامی در ائتلافهای ابتکاری (مانند تشکیل ائتلاف عربی و اسلامی به رهبری عربستان سعودی به منظور جنگ در کشور یمن) یا ائتلافهای جهانی برای جنگ علیه تروریسم (نظیر ائتلاف به رهبری آمریکا برای جنگ علیه داعش در عراق و سوریه) نمونههایی از تغییرات ایجادشده در سیاست منطقهای عربستان سعودی به شمار میآید. کارنامه ریاض در این زمینه در چند سال اخیر بیش از یک ناکامی محسوب میشود؛ این رشته ناکامیهای ریاض به عرصه سیاسی نیز کشیده شد و عربستان سعودی در کشورهایی نظیر لبنان که از نفوذ سیاسی سنتی برخوردار بود، با ناکامی جدی مواجه شد و اگر کمک سیاسی جمهوری اسلامی ایران نبود، کشور لبنان هنوز از نبود رئیسجمهور توافقی رنج میبرد. دوم. با رویکارآمدن دولت تندروی دونالد ترامپ و اعلام پارهای از سیاستهای جدید واشنگتن در قبال خاورمیانه، رهبران عربستان سعودی به این نتیجه رسیدند که در دوره ترامپ، ریاض نمیتواند در موضوع خاورمیانه روی واشنگتن حساب کند و آن بخش از دخالتهای ضروری آمریکا در منطقه نیز با تأمین هزینههای آن از سوی ریاض قابل اجراست. بهاینترتیب، رهبران سعودی ترجیح دادند به سوی یک تحول دیگر در سیاستهای منطقهای خود حرکت کنند. اگر به سفر عادل الجبیر به بغداد و ابعاد آن خوشبینانه بنگریم میتوان گفت ریاض تحول جدید را با نمونه عراق کلید زده است. از اینکه این تحول تا چه حدی تحت تأثیر توصیههای کاخ سفید بوده و اینکه این تحول تا چه حدی بازتابی از سیاستهای جدید واشنگتن در خاورمیانه را به نمایش میگذارد، اطلاعات دقیقی در دست نیست، اما هشیار زیباری، وزیر خارجه پیشین عراق، در مصاحبهای درباره دلایل سفر عادل الجبیر به عراق گفته است از دوستان آمریکایی خود به خاطر تشویق ریاض به اعزام وزیر خارجهاش به بغداد تشکر میکنیم. اگر اظهارات هشیار زیباری را دقیق و ناشی از اطلاعات وی از پشت پردههای سفر عادل الجبیر به بغداد بدانیم، میتوان گفت در نردبان اولویتهای خاورمیانهای دولت ترامپ تغییراتی ایجاد شده و ریاض پیام این تغییرات را دریافت کرده است. سوم. صرف نظر از علائم و نشانههای موجود درباره ظهور پارهای تغییرات در سیاست منطقهای عربستان سعودی، ما به دلایل و نشانههای بیشتری نیاز داریم؛ زیرا همین عادل الجبیر، وزیر خارجه عربستان سعودی چندی پیش گفت ریاض آماده اعزام نیروی زمینی به سوریه نهتنها برای مبارزه با داعش، بلکه برای مهار توسعهطلبیهای ایران در منطقه است. درست است که ناظران سیاسی منطقه اظهاراتی از این دست را جدی نمیگیرند، اما رهبران ریاض هنوز خود را در حالوهوای وقوع پیشرفت در سیاستهای منطقهای خود میبینند. هنوز بحث و مذاکره با آنکارا بر سر ایجاد مناطق امن در شمال و جنوب سوریه جریان دارد، هنوز رهبران سعودی ایران را عامل ناامنی منطقه به حساب میآورند، آنها چشم خود را روی این واقعیت بستهاند که اگر دخالتهای فوری ایران در سوریه و عراق نبود، نیروهای داعش حالا در اطراف ریاض جولان میدادند. اما از آن سو نمیتوان سفر عادل الجبیر به بغداد را بهویژه در شرایط کنونی، رخدادی طبیعی و در چارچوب روابط دوجانبه با عراق تفسیر کرد. *رئیس مرکز پژوهشهای علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.