سکونتگاههای غیررسمی از نادیدهگرفتن تا توانمندسازی ابتر
سیمین فـروغزاده
حاشیهنشینی که امروزه از آن به عنوان اسکان غیررسمی یاد میشود، ناخودآگاه چشمودل هر انسانی را آزار میدهد. نه میتوان آن را نادیده گرفت و نه میتوان امید داشت که مسائل آن خودبهخود و بهمرور حل شود.سکونتگاههای غیررسمی، اجتماعاتی توسعهنیافته در کنار شهرهای بزرگاند که طی زمان و فرایندی مشخص به وجود آمده و همواره از مسائل مختلفی رنج برده است. از عینیترین ویژگیهای این الگوی سکونت، نرخ بالای بیکاری، فقر مفرط اقتصادی، عدم مهارت فنی، مشاغل کاذب، تنوع قومی و زبانی، منشأ آسیبها و ناهنجاریهای اجتماعی و... است. این شیوه زندگی یکی از بزرگترین معضلات زندگی شهری در قرن حاضر است؛ پدیدهای جهانی که بعد از انقلاب صنعتی و همراه با توسعه شهرها ابتدا در کشورهای پیشرفته و پس از آن در کشورهای درحال توسعه گسترش یافت.
شیوه مواجهه با سکونتگاههای غیررسمی در سطح جهان تاکنون در سطح جهانی روشهای برخورد با این معضل شهری بسیار متنوع بوده است. دهههای 1950 و 1960 رویکرد تخریب سکونتگاهها یا انتقال ساکنان آن به محلی دیگر مطرح بود. در دهههای 1960 و 1970 رویکرد غالب به صورت تأمین زمین و ارائه خدمات به ساکنان بود و بالاخره با ورود به دهه 1980 توانمندسازی با رویکرد دارایی مبنا اهمیت مییابد؛ اما نکته قابلتأمل در این مواجهه آن است که دیگر برنامهریزان شهری طی زمان و با آزمون و خطا دریافتهاند که تأکید صرف بر ویژگیهای کالبدی و ظاهری به عنوان تنها روش مقابله با اسکان غیررسمی، نادرست است. توانمندسازی پیامد رویکرد دارایی مبنا رویکرد توانمندسازی نخستین بار در دهه 1980 به عنوان یکی از شیوههای مقابله با این اجتماعات شهری طرح شد و در سال 2000 در نشست عمومی سازمان ملل هم مورد پذیرش قرار گرفت. پس از آن در آمریکای لاتین، آفریقا و آسیا نیز با استراتژیهای مختلفی اجرا شد. به طور کلی رویکردهای مطرح برای توسعه اجتماع محلی در سکونتگاههای غیررسمی دوگونه است: نیاز مبنا و دارایی مبنا در رویکرد نیاز مبنا مردم به عنوان افراد نیازمند تلقی میشوند و توجه صرف به نیازها و کمبودهاست؛ اما رویکرد دارایی مبنا به ظرفیتهای محلی و جلب مشارکت ساکنان متکی است. به این ترتیب برای شناسایی ظرفیتهای محلی یک سکونتگاه غیررسمی، باید موارد زیر مدنظر باشد: 1. باید به توانمندیهای ساکنان، انجمنهای عمومی محلی توجه شود و نه برمبنای آنچه در محله نیست و به آن نیاز است. 2. مجموع داراییهای اجتماع محلی، اساس توسعه است. این داراییها شامل سرمایههای کالبدی یا فیزیکی (مثل مسکن، راه، پارک، فضای عمومی و...)، سرمایه مالی (نظیر پسانداز، پول نقد، درآمد افراد و...) و همچنین سرمایه اجتماعی (مثل مشارکت در انجمنهای محلی، اعتماد اجتماعی، امنیت، ارتباط همسایگی و محلهای، ارتباط دوستانه و خانوادگی و...) است. ادامه در صفحه 17
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.