راز چرخشهای تازه آنکارا
سیدعلی میرباقری- استاد دانشگاه
زمان چندانی از روزی که اردوغان جلوی دوربین رسانهها از ایرانیها به دلیل همراهی در شب مرگبار کودتا تقدیر کرد، نمیگذرد. رهبر حزب حاکم ترکیه آن شب نهتنها تکلیف دوستان و دشمنان واقعی ترکیه را مشخص کرد بلکه از آغاز بازنگری در سیاست منطقهای کشور و دولتش سخن به میان آورد. گویی سیلی کودتا، سران حزب عدالت و توسعه را به خود آورده بود. وزیر خارجه اردوغان با لحنی رساتر پیام سپاس به تهران فرستاد که ظریف در شب سیاه کودتا لحظهای همراهی و حمایت خود را از دولت او دریغ نکرده است. سخن سران آنکارا در فردای کودتا که «ما دوستان و دشمنان خود را شناختیم» همسایگان این کشور از جمله ایران را به شروع دوران جدید در سیاست خارجی این کشور امیدوار کرد. بهویژه آنکه اردوغان رسما از برخی دولتهای عربی و غربی که جناح فتحالله گولن را زیر چتر حمایتشان گرفتهاند، به شدت گلایه کرد. به این صورت همه چیز در این چند ماه به خوبی و خوشی گذشت. اردوغان حتی اولین گام تغییر مهمترین اختلاف خود با همسایگانش یعنی جنگ سوریه را روی میز مذاکره قرار داد که حاصل آن تشکیل مثلث همکاری میان ایران، ترکیه و روسیه برای برقراری آتشبس و ایجاد مصالحه میان طرفهای درگیر جنگ سوریه بود. اما درست در ایامی که قرار بود الگوی جدید روابط سران آنکارا با تهران و مسکو به ثمر بنشیند، اردوغان چرخش تازه خود را به سمت جبهه حریف ایران آغاز کرد. این چرخش بدون شک شوک تازهای به مناسبات ایران و ترکیه است و نهتنها در ایران بلکه در محافل دیپلماسی جهان بهعنوان یک معمای عجیب نگریسته میشود. در تحلیل رفتار تازه اردوغان که به ظاهر با قواعد بازی دیپلماسی سازگار نیست، باید چند نکته را مورد تأمل قرار داد:
1. اردوغان با لحن و ادبیات تازهای امروز درباره ایران سخن میگوید. کسی که فردای کودتا ایران را پشتیبان مطمئن نامید، اکنون لقب قدرت مداخلهگر به تهران میدهد. این تغییر به صورت مشخص بعد از سفر اردوغان به پایتختهای عربی نمایان شد. در سفر به ریاض و دوحه، اردوغان در ائتلافی وارد شد که هدف از آنها مهار جبهه مقاومت در سوریه بود. بدون شک اگر روزی اسناد و جزئیات قرارومدارهای اردوغان با شاه سعودی و شیوخ امارات و قطر منتشر شود مشخص خواهد شد که این بار رئیسجمهور ترکیه به یک معامله یا قمار مالی- سیاسی دست زده است. 2. چرخش رفتار رئيسجمهور ترکیه با یک اتفاق دیگر بهنام قدرتگرفتن جناح ضدایرانی در آمریکا همزمان شد. حتی اگر اردوغان دست اتحاد به ترامپ ندهد اما با دوستان و شرکای منطقهای ترامپ که از قدرتگرفتن لابی ضدایرانی پایکوبی میکنند، یعنی اسرائیل و عربستان، همدم شده است. از این منظر اگر نگاه کنیم، چرخش رفتار رئیسجمهوری ترکیه در واقع براساس تصورات اشتباهی است که دوستان او در شیخنشینهای منطقه دارند و آن اینکه رویکارآمدن جناح تندروها در آمریکا پس از این، موقعیت ایران را تغيير میدهد و موازنه قدرت به نفع حریفان ایران یعنی عربستان و اسرائیل سنگینی خواهد کرد. نشانه این تصورات اشتباه را میتوان در لحن و ادبیات اخیر اردوغان سراغ گرفت آنجا که او به سیاق دیپلماتهای سعودی و ژنرالهای اسرائیل از پدیده نفوذ منطقهای ایران یا مداخله ایران در بحرانهای منطقه سخن میراند و در تنور ایرانهراسی میدمد. حال این سؤال مطرح است که آیا سیاست چرخش به سمت جناح متخاصم ایران از سوی اردوغان میتواند در صحنه عمل نیز پیاده شود. آیا صدای غیردوستانه اردوغان علیه ایران مورد قبول افکار عمومی و مورد اجماع جریانهای قدرت در ترکیه هست. واقعیت این است که پشت این چرخشها و رنگ عوضکردنهای اردوغان، هیچ تفکر و استراتژی مشخصی دیده نمیشود. آنگونه که ناظران ترکیه و رسانههای این کشور گزارش میکنند، رفتارهای اخیر رئیسجمهور ترکیه بیش از آنکه برآمده از یک سیاست و عزم ملی باشد، عمدتا حرکتها و تاکتیکهای فردی است. نکته مهم این است که اردوغان اکنون در ضعیفترین موقعیت منطقهای و تاریخی خود قرار گرفته است. او بسیاری از عقبههای حمایتی خود در داخل و خارج را از دست داده است. حزب عدالت و توسعه که زمانی قطب قدرت در این کشور بود، اکنون بعد از چند انشقاق و انشعاب، بسیاری از نخبگان و سرمایههای خود را از دست داده است. در صحنه بینالمللی و منطقهای، سیاستهای او بیش از صحنه داخلی با ناکامی همراه شده است. جنگ سوریه که اردوغان وارد یک شرطبندی تاریخی در آن شد و آشکارا وعده سقوط اسد را داد، به باتلاقی بزرگ برای این کشور تبدیل شده که از یک سو تنور جنگ قومیتی با کردها را شعلهور کرده و از سوی دیگر سیل ویرانگر مهاجران را روانه این کشور کرده است. روابط او با اروپا و پروژه پیوستن به این اتحادیه نیز بعد از موج سرکوب منتقدان و مخالفان داخلی بهکلی دستخوش تنش شده است. بازیگران منطقهای مثل اسرائیل و عربستان نیز با بهرهگیری از همین موقعیت شکننده و نقاط ضعف اردوغان در باغ سبز جدید را به روی رهبری ترکیه گشودهاند. چندان دور از انتظار نیست که لابی عربی و صهیونیستی در جریان سفر منطقهای او وعده سهیمکردن اردوغان در سوریه را داده باشند و اردوغان را که همه کارتهایش را در مبارزه با اسد سوزانده است، به فردای نامعلوم عصر پس از ترامپ امیدوار کرده باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.