حضور رسمی «روحانی» در فضای رقابتها، تنور انتخابات را گرم میکند؟
سرمای انتخابات بهاری
آذیندخت گودرزی : با آنکه کمتر از سه ماه تا برگزاری انتخابات ریاستجمهوری و شوراهای اسلامی شهر و روستا فرصت باقی مانده؛ برخلاف دورههای پیشین، از مقدمات و زمینههای انتخابات دوره یازدهم هنوز خبری نیست. گویی سرمای زمستان بر انتخابات هم اثر کرده و سستی و کرختی احزاب و طیفهای سیاسی را رقم زده است. با آنکه این روزها میتوان گرمترشدن هوا را احساس کرد؛ اما تنور انتخابات گویی فعلا خیال گرمشدن ندارد. شکی نیست که انتخابات وجه نمادین مردمسالاری است و مردمسالاری نیز در همه شکلهای خود مستلزم حضور و مشارکت همه شهروندان در فرایندهای سیاسی و از جمله انتخابات است. در واقع امر حیات یک جامعه به میزان مشارکت افراد در تصمیمهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی بستگی دارد و انتخابات لحظه نهایی مشارکت مردم در تعیین سرنوشت خویش و مشروعیتبخشی به نظام سیاسی است. در این بین جریانها و احزاب سیاسی متولی اصلی امر انتخابات و هدایت افکار عمومی هستند. نگاهی هرچند گذرا به ادوار انتخابات سیوچند سال گذشته و بهویژه دو دهه اخیر بهخوبی نقش و تأثیر احزاب و جریانهای سیاسی در ایجاد فضای انتخاباتی و هدایت افکار عمومی در جریان برگزاری انتخابات را نشان میدهد. مجموعهای وسیع از اقدامات و فعالیتها از گمانهزنیها برای حضوریافتن یا حضورنداشتن چهرههای شاخص سیاسی تا معرفی نهایی نامزدها، از مصاحبهها و اظهارنظرهای داغ کاندیداها تا تکاپوی چهرههای سیاسی برای جلب آرای مردم، بهصحنهآمدن اشخاص تأثیرگذار، فعالیت رسانهها و به تازگی موجهای انتخاباتی در فضای مجازی و درنهایت مناظرهها و... فقط گوشهای از اقداماتی است که در هر دوره از انتخابات زمینه لازم را برای حضور حداکثری و مشارکت همه مردم فراهم میکند. با عنایت به دورههای پیشین انتخابات، بهراحتی میتوان دریافت که تکاپوی سیاسیون برای کسب بهترین نتیجه در انتخابات دستکم از چند ماه پیش از روز برگزاری آغاز میشود؛ اما امسال اندکی با گذشته تفاوت دارد. نیمه اسفند نزدیک است و ماراتن انتخابات هر لحظه به آغازشدن نزدیکتر میشود؛ اما احزاب و جناحهای سیاسی کشور چندان فعالیتی در این زمینه ندارند. حتی دو جناح اصلی سیاسی کشور یعنی اصلاحطلبان و اصولگرایان نیز تاکنون اقدامی جدی در این زمینه نکردهاند و به اظهارنظرهایی کلی در باب لزوم مشارکت مردم، سلامت انتخابات، شور و نشاط انتخاباتی و... بسنده کردهاند. نیازمند مشارکت حداکثری مسئله آنجاست که تداوم فضای کنونی میتواند به پایینآمدن مشارکت بینجامد و این امر در فضای کنونی منطقه و محیط بینالملل بههیچوجه خوشایند نخواهد بود. روی کار آمدن طیف تندرو در ایالات متحده و شکلگیری شبهاجماعی در منطقه علیه ایران از سوی دشمنان و رقبای منطقهای جمهوری اسلامی فینفسه میتواند موجب بروز آفتهايي شود و در این شرایط مشارکت گسترده مردم در انتخابات بالقوه ظرفیت بیمانندی برای کنش دولت در عرصه خارجی فراهم میآورد. ازاینرو و با عنایت به لزوم مشارکت حداکثری در انتخابات پیشرو و با توجه به فاصله زمانی اندک تا انتخابات، احزاب و جریانهای سیاسی میتوانند و باید با سازماندهی نیروهای خود و همچنین شفافیت و صداقت در گفتار و مواضع خویش مردم را متوجه اهمیت انتخابات دوازدهم کرده و برای حضور حداکثری، تشویق و ترغیب کنند. چنانکه محمدرضا عارف، نماینده تهران در مجلس شورای اسلامی و رئیس فراکسیون امید مجلس دهم، در همایش «امید، وحدت، رحمت» بیان کرد: «همه بدانند که جریان اصلاحات در انتخابات آینده ریاستجمهوری در اردیبهشت 96 با یک کاندیدای واحد در انتخابات شرکت خواهد کرد. پرهیز از هرگونه سهمخواهی در دستور کار جبهه اصلاحات است، بههمیندلیل باید تکروی را کنار بگذاریم». علاوه بر این فعالیت احزاب و جریانهای سیاسی گوناگون و مطرحشدن آرا، برنامهها و راهبردهای این احزاب باعث گرمشدن فضای انتخاباتی میشود. در همین رابطه معاون سیاسی وزیر کشور میگوید: «از هر نحله سیاسی که در چارچوب قانون بخواهند اظهار وجود کنند و فضای انتخاباتی کشور را سالم، پرشورونشاط کنند و مشارکت حداکثری را رقم بزنند، بهشدت استقبال میکنیم». اصلاحطلبان بهدنبال تحرک؛ اصولگرایان سردرگم هفته اول اسفند شاهد برگزاری گردهمایی حزب اتحاد ملت ایران در اردوگاه اصلاحطلبان بودیم و زمزمه اعلام آمادگی حسن روحانی برای حضور در انتخابات، باعث شد علی شکوریراد، دبیر کل این حزب، در نطق خود بر لزوم حمایت از رئیسجمهور تأکید کند. اگر بنا بر منطق و خرد مرسوم او را نامزد اصلاحطلبان و نیروهای میانهرو در نظر بگیریم، تکلیف کنش انتخاباتی اصلاحطلبان تاحدودی مشخص خواهد شد؛ اما در جریان اصولگرا با تعدد نامزدها و البته حدس و گمانهایی روبهرو هستیم که به خودی خود نهتنها از میزان احتمال پیروزی این طیف در انتخابات میکاهد، بلکه بر رخوت و سردی فضای پیش از انتخابات نیز میافزاید. تا بهار و انتخابات ریاستجمهوری فرصتی باقی نمانده؛ اما اصولگرایان هنوز در گیرودار انتخاب گزینه نهایی خود هستند و طیفهای مختلف اصولگرایی در عین اتفاق نظر بر سر برخی مواضع، کماکان در باب رئیسجمهور دوازدهم قادر به اقناع یکدیگر نیستند. تلاشهای چهرههای شاخص جریان اصولگرایی برای ایجاد وحدت رویه و اتفاق نظر میان این طیفها نیز تاکنون به بار ننشسته است. حوادث و پیشامدهای ناگهانی نیز گویی امسال سر ناسازگاری با سیاسیون دارند و رخدادهایی اعم از آتشسوزی پلاسکو، فیشهای نجومی و... نیز بر تردیدها افزوده و حمایت از برخی نامزدهای بالقوه را برای جریانهای سیاسی به ریسک بدل کرده است. هنوز اجماعی بر سر اسامی واحد شکل نگرفته است و احتمالهایی نظیر محمدباقر قالیباف، سعید جلیلی، حدادعادل و محسن رضایی مطرح هستند. در همین راستا جبهه پایداری هم مصّر است که کاندیدایی مستقل معرفی کند، امری که با رویه وحدت اصولگرایان چندان سازگاری ندارد. پایداری بهواسطه ورود دیرهنگام به صحنه انتخابات درصدد است موجودیت خود را حفظ کند و در گام بعدی تأثیرگذاری خود را گسترش دهد؛ اما در تحلیل نهایی باز هم مشخص نیست این جبهه به صورت مستقل کاندیدایی را معرفی میکند یا اینکه به ائتلاف اصولگرایان احترام خواهد گذاشت. در همین راستا حمید بقایی با انتشار یادداشتی در کانال شخصی خود برای انتخابات ریاستجمهوری اعلام کاندیداتوری کرد و معادلات اصولگرایان را تا حدودی بر هم زد. چرا فضا انتخاباتی نیست؟ چرا فضا انتخاباتی نیست؟ برخی کارشناسان دلیل این امر را احتمال بالای پیروزی حسن روحانی در انتخابات پیشرو و نبود چهرهای رقیب و مؤثر در برابر او میدانند که درواقع انگیزه بخشی از جریان اصولگرا برای اقدامات انتخاباتی را از میان برده است؛ همین مسئله احتمالا در سردی فضای انتخاباتی نیز بیتأثیر نبوده است. توجه به مصاحبهها و گفتههای چهرههای سیاسی اصولگرا در این ارتباط نیز این فرض را بیش از پیش قوت میبخشد. چنان که علی کیهانیان، دبیرکل جمعیت حامیان انقلاب اسلامی، گفته است: «سعید جلیلی، محمدباقر قالیباف، مهرداد بذرپاش، پرویز فتاح و محسن رضایی شانسی برای پیروزی در انتخابات ریاستجمهوری آتی ندارند و رقیب اصلی روحانی فردی از نزدیکان احمدینژاد است». برخی تحلیلگران بر این باورند اصولگرایان که شانس خود برای پیروزی در انتخابات را اندک میدانند، با معرفی نامزدهای متعدد، دستکم به دنبال کاهش آرای روحانی در همسنجی با انتخابات پیشین هستند. مرتضی مبلغ معاون سیاسی وزارت کشور در دولت اصلاحات در نشست هماندیشی اصلاحطلبان اصفهان گفت: «با تمام تلاشی که جناح رقیب در جهت تخریب دولت انجام میدهد اما رقیب جدی برای رقابت با حسن روحانی در انتخابات پیشرو ندارد. راهبرد اصلی آنها مأیوسکردن مردم است تا مشارکت مردم در انتخابات کاهش پیدا کند و در این صورت شانس پیروزی داشته باشند». از سوی دیگر توجه به این نکته ضروری است که حزب کارگزاران سازندگی که حامی اصلی دولت محسوب میشود، از معرفی نامزد پوششی برای روحانی در انتخابات 1396 دفاع کرده است؛ غلامحسین کرباسچی در همین زمینه میگوید: «در فرایند انتخابات هر اتفاقی، قابل پیشبینی است و نمیتوان در میان راه از آن بازگشت یا عقب کشید. این مسئلهای است که در گذشته هم وجود داشته؛ همان سال 76 با وجود آنکه رقابت و تضاد میان آقایان ناطقنوری و خاتمی چندان شدید نبود، گزینههایی مانند آقای ریشهری و مرحوم حبیبی نیز مطرح بودند. اینکه در کنار کاندیدای اصلی، گزینههای جایگزین احتمالی مطرح میشوند» و در ادامه نیز یادآور میشود: «نکته دیگری که ضرورت معرفی کاندیدای پوششی را نشان میدهد، این است که آقای روحانی در فرایند تبلیغات انتخاباتی و مناظرههای احتمالی چقدر میتواند همه موارد را مطرح کند یا اگر در جناح رقیب چند کاندیدای حراف و پرگو وجود داشته باشد و ایشان بهتنهایی بخواهد پاسخ آنها را بدهد، کار دشواری است. این فرصتی است که در فضای انتخاباتی یک یا دو نفر در کنار آقای رئیسجمهور از دولت و عملکرد آن دفاع کنند و واقعیتها را به مردم نشان دهند و در چند شب مانده به انتخابات به مردم اعلام کنند حامی دولتاند و به نفع رئیسجمهوری کنار میروند». علاوه بر مؤثربودن روحانی و نبود چهره مؤثر در جناح رقیب، بسیاری مذاکرات هستهای و در واقع برجام را نقطه قوت عملکرد دولت روحانی میدانند و اعتقاد دارند همین امر سبد رأی روحانی را پر کرده و زمینه برای رأیآوری او را فراهم میکند و در نتیجه برای چهار سال دیگر او در پاستور ماندگار خواهد شد. علاوه بر اینها، مشخصنشدن راهبردها و نامزدهای انتخاباتی اصولگرایان و کمکاری رسانههای این جریان نیز در این امر تأثیر داشتهاند. بسیاری از کارشناسان سیاسی عقیده دارند که تداوم ائتلاف اعتدالگرایان و اصلاحطلبان در انتخابات پیشرو، کارنامه مثبت عملکرد دولت در حوزههای سیاست خارجی و داخلی، طرح تحول سلامت، تشتت در اردوگاه اصولگرایی و مسیر دشوار اصولگرایان برای دستیابی به اجماع، عناصری هستند که گمانه پیروزی روحانی در انتخابات را تقویت میکنند. از دید این تحلیلگران، چنین برآوردی نزد جریانهای سیاسی اعم از اصولگرا، اصلاحطلب و اعتدالگرا، آنها را از تمایل و خواست برای اقدام و تحرک در انتخابات باز میدارد. این بخشی از ماجراست که به آن اشاره شد اما بخش دیگر در فضای انتخاباتی به نبود نشاط اجتماعی بر میگردد؛ چنان که عبدالله ناصری، از فعالان سیاسی اصلاحطلب در همین زمینه اظهار میکند: «ایجاد فضای سیاسی در فصل انتخابات، نیازمند پیشزمینههایی از جمله نشاط اجتماعی است. نشاطی که درون زندگی افراد و زیست اجتماعی آنان وجود داشته باشد. اگرچه در ایام انتخابات باید نوعی نشاط اجتماعی حتی به شکل موقت در جامعه ایرانی دیده شود». از طرفی مشکلات اقتصادی و وضعیت معیشت مردم و همچنین حوادثی نظیر پلاسکو، برخورد دو قطار و پروندههای فساد مالی، همه و همه سبب میشوند افکار عمومی از بحث انتخابات منحرف شوند و بیشتر سر در لاک خود فرو ببرند. با توجه به فاصله کوتاهی که تا انتخابات وجود دارد؛ راهحلهایی برای رهایی از این فضا قابل ترسیم است؛ چنان که عارف رئیس فراکسیون امید در کنگره سالانه حزب ترقی ایران میگوید: «باید به سمت احزاب تأثیرگذار و فراگیر برویم که زمانی نگاهشان مطرح میشود که زمینه تحقق آن نیز در کشور فراهم باشد. باید در این مسیر حرکت کنیم که به اعتقاد من راهبرد کلی نخبگان و دلسوزان هم باید به همین سمت باشد؛ به سمت رسیدن به احزابی که بتوانند بخش بزرگی از مردم را نمایندگی کنند. بناست مردم حرف آخر را بزنند و این در صندوقهای رأی نمود پیدا میکند». پیشنیازهای یک اتفاق برای شکلگیری فضای انتخاباتی قبل از هر چیز توجه به این نکته مهم است که احزاب با صداقت و شفافیت به موضوعاتی نظیر وضعیت اقتصادی کشور توجه کنند. انتظار عمومی آن است که احزاب و گروهها با آمار و ارقام واقعی با مردم سخن بگویند، احزاب گوناگون اقدامات، شعارها، سیاستها و برنامههای خود درباره مسائل گوناگون اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی را برای مردم تشریح کنند. احزاب و جریانهای گوناگون به خوبی میتوانند از ظرفیت رسانهها در این زمینه بهره ببرند. در دو دوره اخیر انتخابات ریاستجمهوری، مخاطبان تلویزیون شاهد پخش گفتوگو یا همان مناظره بین نامزدها بودند، مناظرههایی که گاه جدلهایی را به همراه داشت و بنا بر آمار طیف بسیار وسیعی از ایرانیان را پای تلویزیون نگاه داشت؛ بنابراین میتوان از ظرفیت رسانه ملی نیز بهره برد و شور و نشاط انتخاباتی را وارد جامعه کرد. فضای مجازی و شایعشدن پیامرسانها و شبکههای اجتماعی درعینحال میتواند محملی مناسب برای ایجاد شور انتخاباتی و همچنین درگیرکردن طیف بیشتری از مردم در جریان انتخابات باشد. مدیریت فضای انتخابات و تعیین میزان نشاط آن از هماکنون در دست نخبگان سیاسی و همچنین فعالان رسانه است. با توجه به آرایش نیروهای سیاسی در وضعیت کنونی به نظر نمیرسد نفس حضور یک نامزد بتواند موج هیجانی ایجاد و فضای انتخاباتی کشور را منبسط کند، در این وضعیت رسانهها هستند که میتوانند فضاسازی و نخبگان نیز از آنها استفاده کنند. در نهایت توجه به این نکته ضروری است که افراط و تفریط در امر انتخابات هر دو به یک اندازه زیانبار خواهد بود. همواره بر این نکته تأکید میشود که ورود زودهنگام به مباحث انتخاباتی موجب آن میشود که مشکلات اساسی جامعه به حاشیه رانده شده و همت مسئولان صرف مطالبات واقعی مردم نشود و ذهن نخبگان و متخصصان دچار غفلت از مشکلات مردم شود. اما در فضای کنونی به نظر میرسد ورود دیرهنگام به انتخابات میتواند مشکلات و نقیصههایی (که گوشهای از شرح آنها رفت) را به همراه داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.