|

درباره نمايش مانوس اولین گزارش شبه‌مستند

از تراژدی پناه‌جویی در قرن بیست‌ویکم

صمد چینی‌فروشان . عضو کانون ملی منتقدان تئاتر

نمایش «مانوس»، تازه‌ترین اثر نازنین سهامی‌زاده، یک تئاتر مستندِ نو با پایان‌بندی ملودراماتیک است. نازنین سهامی‌زاده که پیش از این، نمایش «چشم در برابر چشم» را براساس زندگی آمنه بهرامی، یکی از قربانیان اسیدپاشی روی صحنه برده و گرایش خود را- با اندکی تسامح- به تئاتر مستند معاصر آشکار کرده است این‌بار با کارگردانی و اجرای نمایش «مانوس» که نام یکی از اردوگاه‌های پناه‌جویان تبعیدشده به گینه نو توسط دولت استرالیا است، یکبار دیگر میزان شناخت خود درباره تئاتر مستند نو را به محک قضاوت گذاشته است. نمایش «مانوس» را با وجود برخی نقاط ضعف قابل بحث آن، به‌راستی می‌توان اولین تجربه نسبتا موفق نازنین سهامی‌زاده در زمینه تئاتر مستند تلقی کرد.

نمایش «مانوس» روایتگر گزارش خبرنگار پناه‌جویی به نام بهروز بوچانی است که از 2013 به مدت چهار سال در زندان مانوس گرفتار آمده است. او که یکی از شخصیت‌های اصلی نمایش نازنین سهامی‌زاده نیز هست، پیش از این، در تلاش نفس‌گیرش برای جلب حمایت مردمی و شاید دولتي از ایرانیان پناه‌جوی گرفتارآمده در شرایط غیرانسانی و کشنده کمپ‌های مانوس و نائورو، از طریق اینترنت، با روزنامه شهروند، گفت‌وگوی مفصلی داشته است که می‌تواند مبنایی برای تحقیقات احتمالی بعدی نازنین سهامی‌زاده باشد. توجه ایرانیان به ماجرای مانوس از یک‌سال‌ونیم پیش و از زمان انتشار این گزارش آغاز شد و درنهایت، به همت نازنین سهامی‌زاده در قالب یک نمایش «مستند» بر صحنه تئاتر شهر تهران جان گرفت. این نمایش، روایتی «مستند» از رویداد تأسف‌بار و سؤال‌برانگیزی است که شرف و انسانیت همه ملت‌ها را مورد پرسش قرار داد. اما نمایش «مانوس» که با وضوح قابل‌ستایشی، بخشی از ویژگی‌های یک تئاتر مستند معاصر را در ساختار روایی و اجرائی خود عرضه می‌کند، به‌دلیل نادیده‌انگاری اجباری یا کم‌توجهی به یکی از مهم‌ترین وجوه ساختاری تئاتر مستند نوین، یعنی وجه حقیقت‌جویی، افشاگری و آگاهی‌بخشی همه‌جانبه آن، جز تکرار داده‌های پراکنده رسانه‌ها، البته در ساختاری توجه‌برانگیز، چیزی به دانسته‌های مخاطبان خود از واقعیت رویداد مورد بحث نمی‌افزاید و به‌همین‌دلیل نیز در انتها، چاره‌ای جز توسل به ملودرام و پایان‌بندی ملودراماتیک برای گزارش نمایشی خود از عظیم‌ترین رویداد تراژیک قرن نمی‌یابد. اگر ایده محوری شکل‌گیری و پیدایش تئاتر مستند نوین، کشف حقیقت از راه تحقیق و گردآوری داده‌های شفاهی و غیررسمی و در صورت امکان از طریق پژوهش میدانی مستقیم درخصوص رویدادها و معضلات جهان معاصر باشد، «مانوس»، یک تئاتر مستند نو یا معاصر است چراکه براساس اسناد شفاهی افشاشده از سوي یکی از قربانیان تراژیک‌ترین رویداد معاصر جهان پی‌ریزی شده است اما به‌دلیل انحراف از ایده محوری تئاتر مستند که همانا همه‌جانبه‌نگری به قصد افشای حقایق ناگفته و پنهان‌مانده در پس ظاهر رویداد موردنظر است و نیز به‌خاطر تکرار صرف داده‌های یکسویه قربانیان و کم‌توجهی به سایر عناصر و عوامل درگیر در رویداد مورد بحث که به خلق آتمسفری پراندوه و احساسی و نه عقلانی و انتقادی بر صحنه تئاتر انجاميده است، یک اثر شبه‌مستند ملودراماتیک است. تئاتر مستند معاصر که در دهه 90 قرن بیستم با آثار کسانی چون کروزینگر، رولان بروس و... پی‌ریزی شد، برخلاف تئاتر مستند کلاسیک، دیگر نه بر اسناد تاریخی مکتوب و گزارش‌های رسمی که بر واقعیت‌های روزمره و گزارشات شفاهی قربانیان و شاهدان عینی و گزارشات نهادهای حقوق‌بشری از رویدادهای جهان معاصر تکیه دارد. تئاتری که محصول پروژه‌های تحقیقاتی طولانی‌مدت کارگردان‌ها بوده و به قصد افشای حقایق پنهان‌مانده یا پنهان‌نگاهداشته‌شده از رویدادهای جهان پرآشوب معاصر به صحنه می‌روند. به‌همین‌دلیل هم، تئاترهای مستند معاصر، برخلاف انواع کلاسیک خود که بر آگاهی و قضاوت پیشینی تماشاگران از رویدادهای تاریخی گذشته (نظیر جنایات نازی‌ها و انعکاس آن در دادگاه نورنبرگ) متکی بوده است، با هدف روشنگری و تکمیل اطلاعات پراکنده و حتی ناقص تماشاگر معاصر طراحی می‌شوند به‌طوری‌که در پایان اجرا، تماشاگر متوجه می‌شود که تا چه اندازه از حقایق جهان پیرامون خود کم‌اطلاع بوده و تا چه میزان، داده‌های رسمی رسانه‌ای، با واقعیت‌ها و حقایق موجود در تضاد بوده است. اما نمایش «مانوس» شاید به دلیل وابستگی صرفش به یک گزارش مطبوعاتی البته بسیار تکان‌دهنده که خود حاصل تلاش خبرنگاری به نام بهروز بوچانی از قربانیان اردوگاه مانوس با مطبوعات داخلی ایران (روزنامه شهروند 25 آذر 93) بوده است، از تحقق این مهم‌ترین دلیل وجودی تئاتر مستند معاصر بازمی‌ماند به‌طوری‌که نه‌تنها از ارائه هرگونه توضیح روشنگر افزوده‌ای درخصوص ریشه‌های رویداد مورد بحث بازمی‌ماند بلکه با نوعی جهت‌گیری سیاسی و آوارکردن همه تقصیرها به گردن دولت استرالیا، هم از بار مسئولیت دولت و جامعه مورد خطاب قربانیان می‌کاهد و هم آن را همچون همیشه تاریخ، در ابهام و ناروشنی رها می‌كند. به‌همین‌دلیل هم، «مانوس»، برخلاف ایده محوری این نوع تئاتر مستند، چاره‌ای جز توسل به عواطف مخاطبان خود و افزودن به بار اندوه آنان نمی‌یابد که کاری جز شنیدن دوباره داده‌های پیشین رسانه‌ها، از ایشان ساخته نیست. از آنجایی که این نوع تئاتر مستند، قصد ندارد مشاهدات یا شنیده‌ها و یافته‌های پژوهشی خود را در ظرفی جدید و در یک موقعیت دراماتیک تخیلی بریزد بلکه می‌کوشد اسناد به‌دست‌آورده را بدون کوچک‌ترین تغییری در محتوا با فرمی زیبایی‌شناسانه بر صحنه به روایت بنشیند، بازیگران آنها نیز از «بازی نقش» فاصله می‌گیرند و با حفظ فاصله ملموس از نقش، در جایگاه افرادی قرار می‌گیرند که متن نمایش از سخنان آنها شکل گرفته است. از این منظر نیز، نمایش «مانوس» به خاطر نحوه اجرای تئاتریکال اکثر بازیگران مرد آن، به‌خصوص احسان کرمی از ویژگی‌های یک تئاتر مستند به‌نفع یک نمایش ملودراماتیک فاصله می‌گیرد و بازی درست و غیرتئاتریکال بازیگران زن نمایش که موفق به حفظ فاصله از نقش می‌شوند نیز نمی‌تواند نمایش را از غلتیدن به ورطه ملودرام نجات دهد. با وجود این اما، «مانوس» را به‌خاطر برخی ویژگی‌های درخشانش، ازجمله میزانسن‌ها، فضاسازی‌ها و تصویر‌پردازی‌های فوق‌العاده و تکان‌دهنده‌اش هنوز هم می‌توان در چارچوب هرچند شکننده یک تئاتر مستند نوین مورد ارزیابی قرار داد چراکه نه‌تنها بر داده‌ها و اطلاعات شفاهی گروهی از مهاجران و پناه‌جویان استرالیایي محبوس در جزایر نائورو و مانوس مبتنی است بلکه، در حوزه اجرائی نیز، مطابق قراردادهای تئاتر مستند نوین، هیچ تلاشی برای بازسازی نعل‌به‌نعل رویدادهای روایت‌شده توسط قربانیان نداشته و تا حد ممکن کوشیده است، ضمن رعایت فاصله با روایت‌ها، از طریق برخی اشارات هرچند گذرا و نه چندان برجسته، توجه مخاطبان خود را به ریشه‌ها و زمینه‌های اجتماعی وقوع این فاجعه بزرگ انسانی جلب كند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.