سایه بازی خطرناک بر ایران
وحید شقاقیشهری. اقتصاددان
اینروزها اخبار و سخنان بسیاری درباره نزدیکی ترامپ و کابینهاش به روسیه گفته میشود. گرچه در ادامه این نوشتار به اینکه آیا اساسا چنین قولی میتواند صحت داشته باشد یا خیر، پاسخ داده خواهد شد، این پرسش هم ممکن است پیش آید که با وجود چنین نظریهای آیا روسیه میتواند بستری برای نزدیکی ایران و آمریکا فراهم کند یا خیر؟ از سوی دیگر، آیا نزدیکی روسیه به آمریکا میتواند باعث شود روسیه بهعنوان یکی از نزدیکان قدیمی ایران، کشور ما را دور بزند یا ثبات اقتصادی ایران را به هم بریزد؟ دوستی آمریکا و روسیه چه اثری بر اقتصاد خاورمیانه میگذارد؟ آیا قدرت اقتصادی روسیه را در خاورمیانه بالا میبرد؟ و... . این نوشتار در پی آن است که به این پرسشها پاسخ دهد. نخستین نکتهای که باید به آن اشاره شود این است آمریکا و روسیه به دلایل تاریخی که روشن است، امکان اتحاد ندارند؛ یعنی اینکه گمان کنیم این دو کشور بهآسانی به متحد هم بدل میشوند، موضوعی سادهانگارانه است؛ اما آشکار است اینها بهعنوان دو قدرت غرب و شرق با یکدیگر بدهبستانهایی دارند؛ بدهبستانهایی که از پیش هم وجود داشته و از این پس هم وجود خواهد داشت. حالا با نزدیکی ترامپ و افراد کابینهاش با روسها محور این تعاملها ممکن است تغییر کند؛ اما تعاملها همچنان ادامه خواهد داشت. باید دقت شود وزیر امور خارجه در آمریکا، از نوع پستهای کلیدی است که نقش مهمتری از دیگر افراد کابینه ایفا میکند. درواقع شاید بتوان گفت وزیر امور خارجه آمریکا، پس از رئیسجمهوری، مهمترین نقش را در کابینه بازی میکند. رکس تیلرسون ۶۴ساله که ترامپ بهعنوان وزیر امور خارجهاش برگزید، مدیر اجرائی شرکت نفت و گاز اکسونموبیل مستقر در تگزاس بود. این فرد نزدیکی بسیاری با ولادیمیر پوتین، رئیسجمهوری روسیه، داشت. او در سال ۲۰۱۱ با روسیه درباره مشارکت در بخش انرژی وارد مذاکره شد و از همان زمان رابطهاش با سران روسیه نزدیکتر شد و کار تا جایی پیش رفت که تیلرسون از روسیه نشان «دوستی» که عالیترین نشان برای اتباع خارجی است، دریافت کرد. خب؛ به گمان من بهدلیل جایگاه مهم وزیر امور خارجه آمریکا و نقش کلیدیاش در این کشور، همچنین به دلیل نزدیکی فرد انتخابشده برای این سمت، باید این موضوع را بهشکل جدی تحلیل کرد. شاید یکی از تفکرات ترامپ برای نزدیکشدن به روسیه، افزایش توان چانهزنی آمریکا در «سه حوزه» باشد. نخستین منطقه، خاورمیانه است. «جورج فریدمن»، رئیس اندیشکده استراتفور، است که به نیروی دریایی آمریکا مشاوره راهبردی میدهد. او در کتابی که با عنوان «جهان در صد سال آینده» نوشته است؛ بهصراحت عنوان میکند آمریکا هدف راهبردیاش را برای کسب منافع اقتصادی، در خاورمیانه دنبال خواهد کرد و منافع اقتصادی این کشور از آشوب در خاورمیانه بهدست خواهد آمد. بهگمان نگارنده، این منافع اقتصادی میتواند از راه فروش تسلیحات، باجگیری و ایجاد یک بستر برای همکاری علیه یک کشور (ایران) پی گرفته شود. دقت کنید در سازمان کنفرانس اسلامی، برای نخستینبار عربستان و ترکیه علیه ایران متحد شدند و موادی را علیه کشور ایران تصویب کردند. همراهی اینها میتواند ایران را تضعیف کند. زمانی که منطقهای بیثبات شود و برخی کشورها علیه ایران تحریک شوند، مناسبات اقتصادی ایران با منطقه بهشدت تضعیف و ثبات ایران در منطقه کمرنگ خواهد شد. روشن است هر تنش سیاسی میتواند بر اقتصاد هم اثر بگذارد. 57 کشور اسلامی و دیگر همسایگان ایران در منطقه، میتوانند با ایجاد آشوب و تنش از ایران فاصله بگیرند و منافع اقتصادی ایران را به خطر بیندازند. حالا هم که ترامپ به دنبال بازدارندگی هرچه بیشتر ایران است، میتواند روی بدهبستان با روسیه حساب کند. اما چگونه؟ برای پاسخ به این پرسش میتوان گفت آمریکا از بدهبستان با روسیه سه هدف را درباره «خاورمیانه» با محور «ایران»، «آسیای شرقی» با محور «چین» و اروپای شرقی با محور «اوکراین» دنبال میکند. اتحاد روسیه با ایران میتواند به قدرت ایران در خاورمیانه کمک کند؛ یکی از کشورهایی که بیش از چهار دهه است با آمریکا اختلافنظر دارد. از سوی دیگر، اشتراک روسیه با چین درواقع به اقتصاد رقیب آمریکا کمک بزرگی میکرد و قدرت چانهزنی چین را در جهان افزایش میداد. خب؛ روشن است آمریکا میتواند در موضوع اوکراین که برای روسیه از ایران و چین مهمتر است به روسها امتیاز دهد و درعوض در خاورمیانه و اتحاد با چین، از آنها امتیاز بگیرد. در دوره اوباما، روابط چین و روسیه بسیار بهبود پیدا کرد. آنها پیمان دوجانبه پولی امضا و برآناساس سعی کردند همه مبادلاتشان را به جای دلار یا یورو با «یوان» و «روبل» انجام دهند. حالا آمریکا میتواند با امتیازدادن به روسیه، قدرت چانهزنی رقیب مهم اقتصادیاش را محدود کند. آنها چین را محدودتر میکنند. باید گفت آمریکا برای هجوم بیشتر به سیاستهای چین به کمک روسیه نیاز دارد. باید دقت شود گرچه تولید ناخالص داخلی چین حدود 11 تریلیون دلار است اما قدرت برابری خرید (PPP) این کشور 19 تریلیون دلار است. درواقع تولید چین نسبت به برابری قدرت خرید بسیار بیشتر از آمریکاست. با وجود این، روشن است آمریکا در پی آن باشد که چین را تضعیف کند. با وجود همه آنچه گفته شد، این بازی میتواند بهشدت خطرناک باشد. درواقع این بازی میتواند برای ایرانی که از بند تحریمها رها شده و در حال بهبود اقتصادش است، خطرناک باشد. باید دید ایران چه پادی برای این رخداد خواهد داشت. درحالیکه پیش از این بهدلیل داشتن حق وتوی روسیه و مسائل بسیار دیگری در بستر تاریخ نزدیکی ویژهای به روسیه داشته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.