|

درباره آثار سعيد خاورنژاد در گالري ايرانشهر بهمن ۹۵

ديدن در عين نديدن، نديدن عين ديدن

فريده آفرين

در نمايشگاه امر گشوده‌ سعيد خاورنژاد (با پيشينه موسيقايي‌اش)، تابلوهايي سياه و سفيد و تصاوير انتزاعي خاکستري و ميني‌مالي وجود دارند که ما را به ياد آرت اينفورمال مي‌اندازند. اين آثار انتزاعي را مي‌توان به نحوي نگريست که با کدهاي دوگانه صفر و يک، رنگ‌هاي سياه و سفيد، خطوط عمودي و افقي و نيز عناصر کوچک و بزرگ رمزگشايي مي‌شوند و از سوي ديگر شکل‌هاي پيچيده، قرينه و حساب‌شده پوست جانوران و فرم‌هاي ارگانيک طبيعي را به روش پساميني‌ماليستي تداعي مي‌کنند که به تلفيقي از کارهاي رابرت موريس، مارک توبي و آنري ميشو شباهت مي‌يابند. بايد گفت يکدستي خاصي در نام‌گذاري آثار ديده نمي‌شود و شايد هنرمند صرفا از عناوين به‌عنوان وجه مشخصه تابلوها استفاده کرده است؛ عناويني که مانند کدها تنها نشانگرند و روايتگر هيچ‌گونه حديث محتوايي مشخصي نيستند: خواب مغناطيسي، گدازش هسته‌اي و برفک که شايد به روان، خواب، خيال يا عناصر ريز اتمي مرتبط باشند. ايگدرازيل و اژدها نيز عناوين ديگر آثار اين نمايشگاه به‌شمار مي‌آيند. ازاين‌رو محتملا نمي‌توانيم با تکيه به آنها، هيچ‌گونه تعيني به چنين اشکال انتزاعي- فيگوراتيو بدهيم...، اما از سوي ديگر هم مي‌توان يک روايت براي چنين عناوين پراکنده‌اي در نظر گرفت. عناوين آثار از ورودي سمت چپ به طرف راست نمايشگاه از اين قرارند: ايگدرازيل، اژدها، برفک، خواب مغناطيسي، گدازش هسته‌اي و... . ايگدرازيل عنوان يک مجموعه شش‌لته‌اي است که نشانِ درخت زندگي در عقايد اسطوره‌اي مردم ژرمن است که 9 اقليم را به‌هم متصل مي‌کند. با اين تفسير به درخت ايگدرازيل خاورنژاد نگاه مي‌کنيم تا واقعا اين درخت را با حداقل 9 اقليم در آن بازشناسيم، اما آيا مي‌توانيم؟ بياييد از اين موضوع بگذريم و يک لحظه به‌جاي اين درخت و ويژگي‌هايش، به اسطوره‌ها فکر کنيم. اسطوره‌ها داستان‌ها يا افسانه‌هاي غيرقطعي و افسون‌زده‌اي هستند که به زندگي ما تعين و آرامش داده‌اند. اينکه چگونه يک درخت مي‌تواند اصل و منشأ تمام جهان و اصل متحدکننده پاره‌ها و اقاليم 9‌گانه‌اش باشد، بخشي از همين توجيه است. به‌اين‌ترتيب براي نمونه درخت زندگي به عنوان اصل، به صورت نامتعيني علت يکپارچگي جهان ما را تضمين مي‌کند. شايد بخشي از دغدغه هنرمند اشاره به امور نامتعين و درعين‌حال بسترساز است که به چيستي ما در جهان پاسخ مي‌دهد. با توجه به سير عناوين مي‌توانيم سير تکامل؛ از اسطوره تا دانش تکنولوژيک را متصور شويم: سير تکامل از اسطوره درخت زندگي تا گذر از رؤياها، خواب‌ها، رمزها، توسل به مابعد‌الطبيعه و جهان مغناطيسي تا رسيدن به گدازش هسته‌اي. پس آن درخت اوليه به‌عنوان زيرايستاي جهان تبديل به انرژي شده است. حرکت مسير جهان نه از ضرورت به آزادي که از درخت به انرژي اتم بوده است، اما به موازات اين‌همه پيشرفت خود انسان هم طي چندين‌ميليون سال پيشرفتي داشته است؟ بعد از ديدن همه آثار که با طيف‌هاي خاکستري شکل يافته‌اند، ناگهان منابع نور خاموش مي‌شوند و فضاي گالري در تاريکي فرومي‌رود. در اين صورت گويي تماشاگر در تاريکخانه يک آتليه يا کارگاه عکاسي قرار مي‌گيرد و به‌آرامي شاهد تصاويري سبزرنگ است که بر پرده سياه تابلوها ظهور مي‌کند. بازه زماني اين خاموشي بسيار کوتاه است به حدي که به‌راحتي نمي‌توان تمام تابلوها و تصاويرشان را به نظاره نشست. براي ديدن تصاوير تابلوهاي ديگر بايد صبر کرد و تعليق را متحمل شد تا بعد از چهار يا پنج‌دقيقه دوباره به اندازه يک‌دقيقه منابع نور خاموش شوند و تصاوير به‌درستي پديد آيند. بلادرنگ در اين مرحله به غارهاي پارينه‌سنگي پرتاپ مي‌شويم. گويي در لايه‌هاي اکنونِ معطوف به آينده، گذشته تا خورده است. هر نقاشي‌اي، گويي به نحوي تمام تاريخ نقاشي را در خود تا مي‌زند، ازاين‌رو اين گذار از فيگور پارينه به زبان انتزاع، از انتزاع به فيگور، از فيگور به انتزاع و از انتزاع به تصاوير فيگوراتيو معاصر در يک لحظه در اين آثار تا خورده‌اند. ظهور ميمون‌ها در اين نمايشگاه- گرچه با سبکي متفاوت- آثار معاصر والتون فورد1 و چيدمان‌هاي سيال و ريتميک حيوانات ازسوي که گو کيانگ2 را يادآور مي‌شوند. به علاوه يک لحظه ميمون‌هاي فيلم اديسه فضايي: 2001 استنلي کوبريک را به ذهن متبادر مي‌کند. با ارجاع به فيلم مذکور شايد پيام اين نمايشگاه اين است که لايه بيروني جهان در حال پيشرفت است، اما در پس چندين‌ميليون سال به نظر خود انسان با گذر از صورت ميمون به انسان تحولي نداشته است. ديوارنگاره‌هاي غار، اولين ايده براي عکاسي يا ثبت تصوير و نيز براي شکل‌گيري سينما بوده‌ است؛ آنجا که حرکت حيوانات را با روي‌هم‌انداختن تصاوير ترسيم مي‌کردند، حيواناتي که از پشت و دهانه غار گذر مي‌کرده‌اند و تابش منبع نور از پشت، باعث ايجاد سايه‌هايشان روي ديواره غار مي‌شده و انسان را به ثبت آنها بر ديواره غار وامي‌داشته‌اند. از وجه ديگري مي‌توان تمثيل غار3 افلاطون را به ياد آورد. زندانيان درون غار دست‌بسته پشت به دهانه آن نشسته‌اند و قادر نيستند هرآنچه از دهانه غار عبور مي‌کند را ببينند، صرفا به همان تصاويري که بر ديواره مي‌افتد به‌عنوان حقيقت بسنده مي‌کنند. اختلال در ديدن و به تعبيري قرارگرفتن در وضعيت کوري موقت، حقيقتي را بر ما عيان مي‌کند که در برابر توهم درخت ايگرازيل اوليه، در برابر آشوب برفک‌ها و مکانيسم خواب مغناطيسي، امواج مغزي يا گدازش هسته‌اي در نور هم قادر به ديدنشان نبوده‌ايم. پس اين تاريکي و تجربه کوري عين ديدن است، عين همان بستري است که تعين مي‌بخشد. ازاين‌رو کاملا برعکس غار افلاطون است. گويي آنچه در کوري موقت ديده مي‌شود گوياي حقيقت بيشتري است و همين سايه‌ها عين حقيقتند. در تاريکي از زير همان تصاوير سياه و سفيد و خاکستري بي‌تفاوت، روايت خاصي از اسطوره تا روزگار دانش بيرون مي‌زند؛ ديدن در عين نديدن، نديدن عين ديدن. اين تاريکي يا اين توقف موقت دوباره به پرسش کيستي و چيستي ما پاسخ مي‌دهد. آثار سعيد خاورنژاد با به‌هم‌آميختن عرصه‌هاي مختلف هنري، معطوف به آينده است. 1- Walton Ford هنرمند امريکايي متولد 1960 با تصويرپردازي‌هاي ناتوراليستي از حيوانات / 2- cai gue- Qiang: هنرمند چيني که اکنون در نيويورک کار و زندگي مي‌کند و چيدمان‌هاي متنوعي از حرکت جمعي حيوانات را به نمايش گذاشته است. / 3- Cave allegory

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.