«تونی اردمن» پیشتر در کن به «فروشنده» باخته بود
امیر پوریا
۱/ فیلمها ساخته میشوند تا تأثیر بگذارند. تأثیر عاطفی بر فرد فرد مخاطبان، تأثیر فکری بر مجموع مخاطبان در هر جامعه و تأثیر فرهنگی بر جهان و جوامع دیگر. این سومی به این آسانیها به دست نمیآید؛ نهفقط خود این تأثیر، بلکه حتی میدان جهانی لازم برای آن. حالا و وقتی در بزنگاهی مغتنم، چنین تأثیری بهجا ماند، اگر بتواند از ابعاد فرهنگی هم فراتر رود و به دامنه امور سیاسی یا حل مشکلاتی در روابط بینالملل نزدیک شود، منزلت اصیل فرهنگ و هنر را بهتر بهجا آورده است. پس آنها که میگویند «اسکار فرهادی، سیاسی است»، متوجه این باشند که دارند ارزش و گستردگی کار و اثر او را بیشتر میکنند؛ نه کمتر. ۲/ اما اگر تأکید سیاهنمایان بافر است و مفخّمی که درخششها را هم تیرهوتار میبینند بر این است که جایزه به دلایل هنری و سینمایی به او اختصاص نیافته، باید به نکاتی اشاره کنم: نخست اینکه دستخالیماندن فیلم «تونی اردمن» در برابر «فروشنده»، بار قبلی در جشنواره کن سال جاری اتفاق افتاد؛ درحالیکه داوران دوره شصتونهم کن بسیار گشادهدستانه جایزه دادند و در بخش بهترین کارگردانی بهجای یک برنده، دو برنده (کریستین مونگیو و الیویه آسایاس) اعلام کردند، هیچیک از جوایز ویژه، بزرگ، نخل و... به «تونی اردمن» نرسید و «فروشنده» تنها فیلمی بود که دو جایزه فیلمنامه و بازیگر مرد را گرفت. در هیئت داوران کن در خرداد امسال، طبعا شبهه نگاه سیاسی مطرح نبوده و هنوز ترامپی بر سر دنیا نترکیده بوده است. دوم اینکه «تونی اردمن» ایده همدلیبرانگیز ولی بس مکرری دارد. اینکه مردی به دیوانگی بزند و رهایی و خلخلی را مقابل چارچوب خشک نظام اداری و زندگی شهری مدرن پیشنهاد بدهد، از برادران مارکس تا «روز هشتم» ژاکو ون دورمل در سینما امتداد داشته. منهای تازگینداشتن، دلیلی ندارد اجرا و بسط این ایده به زمانی نزدیک به سه ساعت بکشد! حتی جزئیاتی مانند فرورفتن مرد/ پدر در پوشش پشمالوی عجیب و دوستداشتنیاش، سابقه مشهوری مانند «قاعده بازی» ژان رنوار دارد و اینکه آدمها از دلمشغولیهای درونی نمیگویند و روابط عاطفی خوب برقرار نمیشود هم در «Her» و «گمشده در ترجمه» و اساسا نوع فیلمهای مربوط به همین وضعیت بحران عاطفی جوامع امروزی بسیار ترسیم شده است. درباره میزان دیوانهبازی هم شخصیتی که کنرادی از خود میسازد و نامش را تونی اردمن میگذارد، بسیار محافظهکار است. مثلا در مقایسه با شخصیت دومی که اندرو کافمن (جیم کری) در «مردی روی ماه» خلق میکند، هیچگاه با خلوضعی خودخواستهاش طنز درخشانی رقم نمیزند. وقتی نسخه آمریکایی فیلم که در حال بازسازی است، به نمایش درآید؛ خواهیم دید آدام مک کی، کارگردان و جک نیکلسون، بازیگر چه پرفورمنس فانتزی وجدآوری از این کارهای او به دست میدهند. بهویژه اینکه نیکلسون از «درباره اشمیت» مهارت خود را در شیرین اجراکردن موقعیتهای تلخ آدم افسردهحال زمانه پستمدرن، به یادگار گذاشته است. منهای اینها، همینکه تا به حال پیشنهادی شبیه بازسازی آمریکایی «تونی اردمن» به فرهادی نشده، جلوه بامعنایی است از وجه ملی آثار او در عین ابعاد درکشدنی و ملموس جهانیشان. ۳/ فرهادی همان کسی است که در میانه راه تولید فیلمی در آلمان، مسیر عوض کرد و در ایران «جدایی نادر از سیمین» را ساخت که گره نهاییاش به قسمنخوردن زن ایرانی سنتی و معتقدی بسته بود؛ اما در اوج ملیبودن، به وسعت جهان مقبول افتاد. از سوی دیگر او همان سردبیر افتخاری شماره ۵۰۰ ماهنامه سینمایی فیلم است که سؤال کرد «دوست داشتید کدام فیلم سینمای ایران را شما میساختید؟»؛ و خودش با توصیف لذتی رؤیاگون از ایستادن کنار دوربین فیلمهای ماندگار سینمای ایران، لذت از اینکه مثلا آدمی از کنار دوربین شستوشوی گاو از سوی مشحسن (عزت انتظامی) را تماشا کند، نشان داد تا چه اندازه نتیجهگرا نیست. حالا و در رویارویی با دو اسکار «جدایی...» و «فروشنده» هم همین برایم سرمستکننده است: این نتیجههای عظیم نصیب مردی شده که نتیجهگرا نیست و به خود هنر و خود آدمی نگاه میکند و لذتش را از خود مراحل کار میبرد. در سالی که اسکار دوم او با آمدن تصویر آقای کیارستمی میان یادبودهای مراسم اسکار مقارن شد، مرجع مشترکشان فقط تبار ایرانی نبود؛ در کنارش این هم بود که آقای کیارستمی میگفت: بسیاری فیلمها برای این ساخته میشوند که نیاز درونی فیلمساز، گذراندن مرحله ساختن آنهاست؛ و فرهادی در روز آخر فیلمبرداری «جدایی...» میگفت هر لذتی که میشود از مرحله ساخت فیلم برد، تا همین جا بردهام و از این به بعد هر اقبالی که برای فیلم پیش آید، به منزله کادوست. پیروزی فرهادی در دوران نتیجهگرایی سودجویانه و اسفبار آدمها و زمانه ما، پیروزی لذت از هنر و کار هنری است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.