|

مديريت روان‌آب شهري چالشي مردمي

حميدرضا چنگي‌آشتياني.كارشناس‌ارشد مديريت شهري

امروزه با توسعه شهرنشيني و گسترش شهرها، موضوع جمع‌آوري و مديريت روان‌آب شهري بيش‌ازپيش مورد توجه قرار گرفته است. دراين‌بين، توسعه و استفاده از رويکردهاي نوين جمع‌آوري و مديريت روان‌آب‌هاي سطحي در بسياري از شهرهاي کشورهاي توسعه‌يافته به ‌طور جد، در دستور کار متوليان اداره آن شهرها قرار گرفته است. رويکرد نوين يا مدرن به مديريت آب‌هاي سطحي شهرها اساسا به روش‌هايي اطلاق مي‌شود که در جهت احياي مصنوعي چرخه طبيعي آب در شهر عمل مي‌کنند، يعني مي‌کوشند حجم و اوج آبدهي روان‌آب‌ها و ميزان آلودگي در آب‌هاي جاري ناشي از بارندگي در سطح شهر به حد و ميزاني تقليل يابد که قبلا در اراضي باير پيرامون شهر وجود داشت. در کشور ما نيز امروزه اغلب شهرها با مسائل و مشکلات مختلفي در حوزه مديريت روان‌آب‌هاي شهري ازجمله مسائل مرتبط با تشديد خطر سيل و آب‌گرفتگي معابر روبه‌رو هستند که منجر به افزايش هزينه‌هاي نگهداري شهر و خسارات احتمالي جاني و مالي خواهد شد و تا حد زيادي ناشي از اثرات توسعه شهري و تغييرات شديد در الگوي زهکشي طبيعي است. در صورت عدم زهکشي مناسب، روان‌آب ناشي از بارش‌هاي شهري امکان سيلاب در سطح شهر را افزايش مي‌دهد. مديريت روان‌آب در مناطق شهري شامل کنترل جريان هرزآب‌ها و اصلاح شبکه‌هاي زهکشي است. رشد سريع شهرها به همراه افزايش جمعيت آن، مشکلات زيادي را درزمينه مديريت روان‌آب در هنگام رخدادهاي سيلابي به همراه دارد. بارندگي‌هاي با شدت زياد، کاهش نفوذپذيري به دليل توسعه مناطق شهري و همچنين وجود سيستم‌هاي جمع‌آوري روان‌آب با عمر بالا، از دلايل عمده وقوع سيلاب در مناطق شهري است. ازاين‌رو، کنترل وقايعي مانند آب‌گرفتگي معابر، اختلال در سيستم عبور و مرور، آلودگي سطوح شهري به واسطه جاري‌شدن روان‌آب آلوده و سيل‌زدگي مناطق مسکوني و تأمين امنيت جاني، مالي و رواني شهروندان همواره دغدغه خاطر طراحان و برنامه‌ريزان شهري و مهندسان آب بوده است. ازاين‌رو نياز به يک مديريت با رويکردي يکپارچه و پايدار در جهت استفاده بهينه از سيلاب ضروري است. در بسياري از شهرهاي دنيا با توجه به سطح رفاه اجتماعي، سيستم روان‌آب شهري از سيستم انتقال فاضلاب خانگي جدا بوده و براساس حجم فاضلاب و روان‌آب ناشي از بارندگي سيستم‌هاي جمع‌آوري و دفع روان‌آب شهري و فاضلاب به‌خوبي پاسخ‌گوي نيازهاي شهروندان است. سيستم‌هاي پايدار منابع آب براي پيشبرد اهداف حال و آينده‌ جوامع، طراحي و مديريت شده‌اند، به‌طوري‌که از محيط، بوم و هيدرولوژي آنها استفاده بهينه شود. بدون مديريت صحيح منابع آب، هرگز نمي‌توانيم به توسعه پايدار برسيم و فقر را کاهش دهيم. هدف توسعه و مديريت پايدار منابع آب، تأمين صحيح نيازهاي آبي نسل‌هاي حال و آينده است. اين مهم با درنظرگرفتن دو عامل، يکي طراحي جامع و مناسب سيستم‌ها يعني بهينه‌سازي راندمان استفاده از آب و ديگري ايجاد تلاشي پيوسته به منظور حفاظت و تجديد محيط زيست طبيعي تحقق مي‌يابد.در بسياري از مناطق جهان، آب کافي به منظور برآوردن نياز‌هاي اساسي بشر وجود ندارد. پيش‌بيني‌ها نشان مي‌دهد بين سال‌هاي 2009 تا 2050، جمعيت جهان 2.3 ميليارد افزايش يافته و جمعيت شهرنشين جهان به حدود 84 درصد مي‌رسد؛ بنابراين با نزديک‌شدن بسياري از جوامع به محدوديت منابع آب قابل دسترس، روش‌هاي استحصال منابع آب مانند جمع‌آوري آب باران از اهميت ويژه‌اي برخوردارند. همچنين، استحصال آب باران در وضعيتي بيشتر مورد توجه قرار مي‌گيرد که بدانیم کشور ايران که به لحاظ اقليمي جزء مناطق خشک و نيمه‌خشک جهان محسوب مي‌شود، در منطقه غرب آسيا و شمال آفريقا واقع شده و بسياري از چالش‌ها را در مواجهه با پايداري منابع آب تجربه کرده است. کل بارش سالانه کشور 252 ميلي‌متر- يک‌سوم ميانگين جهاني- است که 179 ميلي‌متر به طور مستقيم از طريق تبخير از دست مي‌رود؛ بنابراين احتياج است که از بارش و روان‌آب آنها، سطوح زمين، شيب‌هاي تند، سطح جاده‌ها و با استفاده از روش‌هاي ساده‌اي مثل آب‌انبار‌ها يا روش‌هاي پيچيده‌اي مثل سدهاي زيرزميني استفاده شود. با ساخت مخازن زيرزميني مي‌توان سيلاب را ذخيره کرد و به‌تدريج در تغذيه لايه‌هاي زيرزميني در اختيار قرار گيرند يا از ترانشه‌هاي نفوذ، سنگفرش‌هاي نفوذپذير و بيو‌فيلتر‌ها مي‌توان بهره برد. در سال‌هاي اخير به‌ويژه در کشورهاي پيشرفته که قسمت اعظم آب‌هاي سطحي مهار شده‌اند به اين نتيجه رسيده‌اند که بهترين راه مبارزه با بحران آب استفاده بهينه از آب و جلوگيري از آلوده‌شدن آن است. مسلم است که بحران آب در سال‌هايي نمايان‌تر مي‌شود که پديده خشک‌سالي روي مي‌دهد و يکي از تبعات خشک‌سالي به‌حداقل‌رسيدن آب رودخانه‌هاست. مطالعات زيادي بر کنترل روان‌آب‌هاي شهري صورت گرفته است و نتيجه همه آنها بر اين پايه استوار است که لازم است به‌جاي آنکه سيلاب را هرچه سريع‌تر از شهر خارج کنيم، آلودگي آن را کم کرده و تا حد امکان در زمين نفوذ دهيم. اقليم يک منطقه نيز مي‌تواند تأثير معني‌داري بر کيفيت و کميت روان‌آب سيلاب گذارد. هنگام بارش باران، بخشي از آن در زمين نفوذ کرده و حفره‌هاي سطحي زمين را پر كرده و بخشي از آن به ‌صورت روان‌آب جاري مي‌شود. كشور ما در آلودگي هوا و در مسائلي همچون فرونشست زمين، نابودي تالاب‌ها و بيابان‌زايي، غالبا در شمار 10 کشور نخست جهان است كه بايد احتياط‌هاي لازم درباره استفاده از آن به عمل آيد؛ بنابراين بهترين عملکرد استفاده از روان‌آب‌ها بايد چرخه هيدرولوژيک طبيعي را که به وسيله ساخت‌وسازها و توسعه شهري بر هم خورده است، حداقل كند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.