انعطافپذیری فاجعه
حسین حمیدی.کارشناس برنامهریزی شهری
در هفتههای گذشته وقوع بلایای انسانی و طبیعی در نقاط مختلف کشور (همچون آتشسوزی و فروریزی ساختمان پلاسکو، سیل در استانهای جنوبی کشور و توفان در خوزستان) گوشزدی بر نگاه عالمانه به رفع شرایطی است که از آن به عنوان وضعیت بحران یاد میشود. البته رویکردها به چنین وضعیتی با توجه به موقعیت جغرافیایی مشخص و نوع رویدادی که موجد بحران است، متفاوت جلوه میکند. در ادامه به بررسی مدیریت بحران، انعطافپذیری فاجعه، آموزههایی از سامانههای مدیریت بحران در اروپا و نتیجهگیری از آنها پرداخته میشود. مدیریت بحران را شاید بتوان سلسلهاقدامات درهمتنیده و پیچیدهای تعریف کرد که دربرگیرنده ترکیبی از امکانات مدیریتی، سازمانی و تکنیکی است تا بتواند در حوادث مهم، هرچهسریعتر در بازگشت به زندگی عادی شهروندان نقش مؤثری ایفا کند. اصل کلیدی مورد تأکید در این تعریف «آمادگی برای نشاندادن واکنش» است و شامل تقویت ظرفیت جامعه برای مدیریت واکنشها و بهبودبخشیدن به مراحل رفع وضعیت بحران است. یکی از مهمترین اصطلاحات مدیریت بحران «انعطافپذیری فاجعه» است. انعطافپذیری فاجعه یعنی اینکه افراد، جوامع، سازمانها و مقامات دولتی بتوانند خود را با فاجعهای که بهوقوع پیوسته است، تطبیق دهند و در مدتزمانی کوتاه به بازیابی خود از خطرات، ضربههای روحی شوکبرانگیز و اضطرابهای وارده بپردازند و این بايد در شرایطی رخ دهد که ابعاد توسعه در بلندمدت به خطر نیفتد. بر اساس چارچوب اقدامات هیوگوی ژاپن (UNISDR، 2005) انعطافپذیری فاجعه با درجاتی تعیین میشود که با آن اشخاص، جوامع و سازمانهای خصوصی و دولتی با یادگیری از تجربیات بحرانها و فجایع گذشته و کاستن از خطرات بحرانها و فجایع آینده در سطوح محلی، ملی، منطقهای و بینالمللی به رفع نقاط ضعف و سازماندهی خود مبادرت ورزند. تجربه اروپا از آمادگی براي واکنش در برابر بحران مدیریت بحران با طیف متنوعی از فعالیتها و گروههای دخیل مواجه است. در کشورهای عضو اتحادیه اروپا بر اساس برنامه جامع FP7 که ابزاری برای توسعه فناوري و تحقیقات اروپاست، اصطلاح مدیریت بحران به دلیل ترکیبی از گروههای دخیل در وضعیت بحران و محدودههایی که دچار بحرانهای گوناگون میشوند، مفهومی چندبُعدی و پیچیده محسوب میشود. برنامه جامع FP7 از پروژههای مدیریت بحران پشتیبانی میکند و در برابر حملات تروریستی، بحرانهای انسانی نظیر جنگ، آتشسوزی و... و بلایای طبیعی و رویدادهای فاجعهآمیز صنعتی پاسخگو است. ابزار عمده کشورهای اروپایی در مدیریت بحران، سازوکار حمایت ملی، معروف به CCP است که از سال 2001 پایهگذاری شده، اما ریشه اصلی آن به دهه 80ميلادي بازمیگردد و این اقدام در آن زمان تلاشی بود تا بلایای محیطی نظیر زلزله، آتشسوزی، فوران آتشفشان و نشت گاز را فروبنشاند. سازوکار حمایت ملی در اصل، کمک دولت در زمینه عواقب فوری و غیرقابلپیشبینی پس از وقوع بحران و فاجعه است. آنچه مسلم است، این است که فاجعه و بحران حد و مرز نمیشناسد. سازوکار حفاظت ملی اروپا تاکنون بیش از 300 فاجعه را رصد و بیش از 200 درخواست برای کمکرسانی دریافت كرده است و با برخی از ویرانکنندهترین فجایع رخداده در جهان مانند زلزله هاییتی (2010)، زلزله و تسونامی ژاپن (2011)، گردباد فیلیپین (2013)، سیل در بوسنی و هرزگوین (2014)، شیوع ابولا (2014)، تنشها در او اوکراین (2014)، زلزله نپال (2015) و بحران پناهندگان در اروپا مواجه شده است. قطب عملیاتی و اجرائی سازوکار مدیریت بحران اروپا، «مرکز هماهنگی واکنش اضطراری (ERCC)» است که در 24 ساعت شبانهروز و هفت روز هفته، رویدادهای اضطراری را در سراسر جهان رصد میکند و در واکنش به بحرانی که در کشورهای عضو رخ میدهد، به همکاری با آنها میپردازد. آنها وظایف خاصی مانند جستوجوی قربانیان، نجات آنها، اطفای هوایی حریق در جنگلها، مسئولیتهای پزشکی پیشرفته و سایر موارد را برعهده میگیرند. تأکید بر پیشگیری و آمادگی در برابر بحران نکته اول تدوین برنامه جامع مواجهه با بحران در سطح بخشی و فضایی، مدیریت آن و هماهنگسازی نهادهای دولتی و خصوصی مرتبط با این امر و حتی در صورت لزوم انعقاد معاهدات منطقهای و بینالمللی برای مدیریت بحرانهای بزرگ است که ضروری به نظر میرسد. نکته دوم اینکه پاسخگویی به این سؤالات باید برای ستاد مدیریت بحران کشور از اهمیت بالایی برخوردار باشد: میزان حساسیت شهروندانی که در معرض فاجعه قرار میگیرند تا چه میزان خواهد بود؟ (آیا با فاجعه کنار میآیند یا در برابر آن اظهار شکست میکنند؟) و چه برنامههایی برای سازگاری با فاجعه میتوان داشت؟ شوک فردی و اجتماعی ناشی از انواع فاجعه چه تأثیری بر افراد و جامعه میگذارد؟ ستاد مدیریت بحران با پاسخگویی به این سؤالات باید میزان انعطافپذیری فاجعه را بررسی کند و این امر با تکیه بر بلایای قبلی و نحوه برخورد با آنها قابل بررسی است و در نهایت بهرهمندی از امکانات روزآمد، هم برای ارتباطات نهادی، بین مسئولان و نیروهای عملیاتی ضروری است و هم باعث بهبود ارتباطات مردمی در زمینه رفتارهای اجتماعی پس از وقوع بحران میشود. آموزش شهروندان (پیش، حین و پس از بحران) و آگاهی آنها از نحوه رفتار خود در مواقع حساس بحران باعث میشود تا سازماندهی نیروها و بازیابی، سریعتر صورت گیرد و انعطافپذیری فاجعه افزایش یابد. همچنین ایجاد نرمافزارهای اطلاعرسانی برای تلفنهای همراه و هشدارهای بهموقع از سوی ستاد مدیریت بحران باعث کمک به انتقال اطلاعات درست به هر فرد در سطح جامعه میشود. یقینا هر اقدام جدید و مثبتی میتواند گامی رو به جلو در مدیریت بحران و نجات باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.