|

انعطاف‌‌پذیری فاجعه

حسین حمیدی.کارشناس برنامه‏ریزی شهری

در هفته‏های گذشته وقوع بلایای انسانی و طبیعی در نقاط مختلف کشور (همچون آتش‏سوزی و فروریزی ساختمان پلاسکو، سیل در استان‏های جنوبی کشور و توفان در خوزستان) گوشزدی بر نگاه عالمانه به رفع شرایطی است که از آن به عنوان وضعیت بحران یاد می‏شود. البته رویکردها به چنین وضعیتی با توجه به موقعیت جغرافیایی مشخص و نوع رویدادی که موجد بحران است، متفاوت جلوه می‏کند. در ادامه به بررسی مدیریت بحران، انعطاف‏پذیری فاجعه، آموزه‏هایی از سامانه‏های مدیریت بحران در اروپا و نتیجه‏گیری از آنها پرداخته می‏شود. مدیریت بحران را شاید بتوان سلسله‌اقدامات درهم‌تنیده و پیچیده‏ای تعریف کرد که دربرگیرنده ترکیبی از امکانات مدیریتی، سازمانی و تکنیکی است تا بتواند در حوادث مهم، هرچه‌سریع‏تر در بازگشت به زندگی عادی شهروندان نقش مؤثری ایفا کند. اصل کلیدی مورد تأکید در این تعریف «آمادگی برای نشان‌دادن واکنش» است و شامل تقویت ظرفیت جامعه برای مدیریت واکنش‏ها و بهبودبخشیدن به مراحل رفع وضعیت بحران است. یکی از مهم‏ترین اصطلاحات مدیریت بحران «انعطاف‏پذیری فاجعه» است. انعطاف‏پذیری فاجعه یعنی اینکه افراد، جوامع، سازمان‏ها و مقامات دولتی بتوانند خود را با فاجعه‏ای که به‏وقوع پیوسته است، تطبیق دهند و در مدت‌زمانی کوتاه به بازیابی خود از خطرات، ضربه‏های روحی شوک‌برانگیز و اضطراب‏های وارده بپردازند و این بايد در شرایطی رخ دهد که ابعاد توسعه در بلندمدت به خطر نیفتد. بر اساس چارچوب اقدامات هیوگوی ژاپن (UNISDR، 2005) انعطاف‏پذیری فاجعه با درجاتی تعیین می‏شود که با آن اشخاص، جوامع و سازمان‏های خصوصی و دولتی با یادگیری از تجربیات بحران‏ها و فجایع گذشته و کاستن از خطرات بحران‏ها و فجایع آینده در سطوح محلی، ملی، منطقه‏ای و بین‏المللی به رفع نقاط ضعف و سازماندهی خود مبادرت ورزند. تجربه اروپا از آمادگی براي واکنش در برابر بحران مدیریت بحران با طیف متنوعی از فعالیت‌ها و گروه‏های دخیل مواجه است. در کشورهای عضو اتحادیه اروپا بر اساس برنامه جامع FP7 که ابزاری برای توسعه فناوري و تحقیقات اروپاست، اصطلاح مدیریت بحران به دلیل ترکیبی از گروه‏های دخیل در وضعیت بحران و محدوده‏هایی که دچار بحران‏های گوناگون می‏شوند، مفهومی چندبُعدی و پیچیده محسوب می‏شود. برنامه جامع FP7 از پروژه‌های مدیریت بحران پشتیبانی می‏کند و در برابر حملات تروریستی، بحران‏های انسانی نظیر جنگ، آتش‏سوزی و... و بلایای طبیعی و رویدادهای فاجعه‏آمیز صنعتی پاسخ‌گو است. ابزار عمده کشورهای اروپایی در مدیریت بحران، سازوکار حمایت ملی، معروف به CCP است که از سال 2001 پایه‏گذاری شده، اما ریشه اصلی آن به دهه 80ميلادي بازمی‏گردد و این اقدام در آن زمان تلاشی بود تا بلایای محیطی نظیر زلزله، آتش‏سوزی، فوران آتشفشان و نشت گاز را فروبنشاند. سازوکار حمایت ملی در اصل، کمک دولت در زمینه عواقب فوری و غیرقابل‌پیش‏بینی پس از وقوع بحران و فاجعه است. آنچه مسلم است، این است که فاجعه و بحران حد و مرز نمی‏شناسد. سازوکار حفاظت ملی اروپا تاکنون بیش از 300 فاجعه را رصد و بیش از 200 درخواست برای کمک‏رسانی دریافت كرده است و با برخی از ویران‏کننده‌ترین فجایع رخ‏داده در جهان مانند زلزله هاییتی (2010)، زلزله و تسونامی ژاپن (2011)، گردباد فیلیپین (2013)، سیل در بوسنی و هرزگوین (2014)، شیوع ابولا (2014)، تنش‏ها در او اوکراین (2014)، زلزله نپال (2015) و بحران پناهندگان در اروپا مواجه شده است. قطب عملیاتی و اجرائی سازوکار مدیریت بحران اروپا، «مرکز هماهنگی واکنش اضطراری (ERCC)» است که در 24 ساعت شبانه‏روز و هفت روز هفته، رویدادهای اضطراری را در سراسر جهان رصد می‏کند و در واکنش به بحرانی که در کشورهای عضو رخ می‏دهد، به همکاری با آنها می‏پردازد. آنها وظایف خاصی مانند جست‌وجوی قربانیان، نجات آنها، اطفای هوایی حریق در جنگل‏ها، مسئولیت‏های پزشکی پیشرفته و سایر موارد را برعهده می‏گیرند. تأکید بر پیشگیری و آمادگی در برابر بحران نکته اول تدوین برنامه جامع مواجهه با بحران در سطح بخشی و فضایی، مدیریت آن و هماهنگ‏سازی نهادهای دولتی و خصوصی مرتبط با این امر و حتی در صورت لزوم انعقاد معاهدات منطقه‏ای و بین‏المللی برای مدیریت بحران‏های بزرگ است که ضروری به نظر می‏رسد.‌ نکته دوم اینکه پاسخ‌گویی به این سؤالات باید برای ستاد مدیریت بحران کشور از اهمیت بالایی برخوردار باشد: میزان حساسیت شهروندانی که در معرض فاجعه قرار می‏گیرند تا چه میزان خواهد بود؟ (آیا با فاجعه کنار می‏آیند یا در برابر آن اظهار شکست می‏کنند؟) و چه برنامه‏هایی برای سازگاری با فاجعه می‏توان داشت؟ شوک فردی و اجتماعی ناشی از انواع فاجعه چه تأثیری بر افراد و جامعه می‏گذارد؟ ستاد مدیریت بحران با پاسخ‌گویی به این سؤالات باید میزان انعطاف‏پذیری فاجعه را بررسی کند و این امر با تکیه بر بلایای قبلی و نحوه برخورد با آنها قابل بررسی است و در نهایت بهره‏مندی از امکانات روزآمد، هم برای ارتباطات نهادی، بین مسئولان و نیروهای عملیاتی ضروری است و هم باعث بهبود ارتباطات مردمی در زمینه رفتارهای اجتماعی پس از وقوع بحران می‏شود. آموزش شهروندان (پیش، حین و پس از بحران) و آگاهی آنها از نحوه رفتار خود در مواقع حساس بحران باعث می‏شود تا سازماندهی نیروها و بازیابی، سریع‏تر صورت گیرد و انعطاف‏پذیری فاجعه افزایش یابد. همچنین ایجاد نرم‏افزارهای اطلاع‏رسانی برای تلفن‏های همراه و هشدارهای به‌موقع از سوی ستاد مدیریت بحران باعث کمک به انتقال اطلاعات درست به هر فرد در سطح جامعه می‏شود. یقینا هر اقدام جدید و مثبتی می‏تواند گامی رو به جلو در مدیریت بحران و نجات باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.