بازخوانی نظرات «یوسف اباذری» درباره رابطه پزشک و بیمار
سخنرانیای درخور نقد
عبدالرحمن نجلرحیم. عصبشناس و عصبپژوه
سعادت یار بوده است تا از نکات برجسته چند سخنرانی استاد جامعهشناس، «یوسف اباذری»، مطلع شوم. خلاصهای از سخنرانی اخیر این استاد، با عنوان «نقد اجتماعی مرگ چهرهها و امر پزشکی» را نیز خواندهام که در آن، بخشی از مشکلات پزشکی امروز ایران را ناشی از اجرای سیاستهای نئولیبرالی دانستهاند که بحث درباره این سیاست را در صلاحیت خود نمیدانم، اما لازم میبینم چند نکته کلیدی مرتبط با معضلات رابطه بین بیمار و پزشک را مطرح کنم: من که یک عمر به کار پزشکی مشغول بودهام تابهحال به چنین نتیجهگیری قاطعی فکر نکرده بودم که «مردم ایران برای کسب آزادی و رهاشدن از مسئولیت و وظیفه روزمره، دوست دارند مریض بشوند و با بیماری رابطه رمانتیک دارند» که یکی از موضوعات مطروحه در این سخنرانی بوده است. سؤال من در این رابطه، این خواهد بود که آیا این نتیجهگیری قطعی براساس پژوهش انجام گرفته است؟ آیا حتی چنین موضوعی میتواند از نظر جامعهشناسی امروز ایران در اولویت پژوهشی قرار داشته باشد؟ درباره فوت «عباس کیارستمی» و پرونده پزشکیاش به دو مسئله پرداخته میشود که مایه تعجب است. چون تا آنجایی که من با دقت موضوع را دنبال کردهام، چنین نبوده است: اول اینکه گویا علت مشکلات پیشآمده در درمان «عباس کیارستمی»، عدم شناخت ایشان بهعنوان هنرمندی سرشناس از طرف کادر درمانی بوده است. درحالیکه تمامی قرائن نشان میدهد که ایشان به طور ویژه از طریق آشنایی، برای درمان به بیمارستانی خصوصی مراجعه کردهاند و عدمشناختی بهعنوان هنرمندی سرشناس از طرف پزشک معالج در میان نبوده است. بنابراین اشکالات و عوارض پیشآمده درمانی برای ایشان هیچ ربطی به عدم شناسایی بیمار بهعنوان فرد اثرگذار فرهنگی نداشته است. به عبارت دیگر اگر ایشان یک فرد عادی بدون هیچ نام و نشان فرهنگی هم بودند، این اتفاقات میتوانست رخ دهد. موضوع وابسته دومی که با حتمیدانستن فرض اول، مطرح میشود: وحشتناکدانستن دوربودن پزشکان از فضای فرهنگی کشور است. اولا، نشناختن هنرمندی هرچقدر برجسته چون «کیارستمی»، بهتنهایی نمیتواند نشانه دوربودن یک پزشک از فضای فرهنگی کشور باشد. ثانیا فاصله داشتن از فضای هنری، دلیلی بر مهارتنداشتن پزشک در تشخیص، درمان و توان ایجاد ارتباط انسانی با بیمار نیست. معلوم نیست چرا چنین چیزی در صورت وقوع باید از نظر جامعهشناسی، وحشتناک باشد. درضمن، این موضوع مبرهن است که دانشجویان پزشکی اغلب از شاگردان نخبه کنکورها انتخاب میشوند و از نظر سطح معلومات عمومی و فرهنگی از میانگین جامعه بالاتر هستند. با همه این احوال من فکر نمیکنم جامعهشناسی معروف مجبور باشد خود را به دست پزشکانی بسپارد که کوچکترین اطلاعی از وضعیت فرهنگ ایران و جهان ندارند. البته خوشحال شدم که ایشان در سخنرانی خود فرمودند که تمایلی ندارند تا پزشکان را به دو طیف یا گروه اهل عرفان و فلسفه یا فرهنگمحور و گروه بیفرهنگ تقسیم کنند. درست است که علم پزشکی امروز محصول عقاید دکارتی اواخر دوران روشنگری اروپا و جدایی جوهری ذهن از تن، عقل از احساس و قبول تن چون ابزاری ماشینی جدا از روح است که مشکلات بعدی عدیدهای در ایجاد شکاف بین جسم و روان و رابطه انسانی بهویژه بین پزشک و بیمار، ایجاد کرده است. البته عوارض این جداپنداری جوهری که با تسلط عقلباوری افراطی با منشأ فراطبیعی همراه بوده، در همه ارکان جوامع مدرن نفوذ داشته و تشکیلات اجتماعی را تحتتأثیر قرار داده و پزشکی فقط بخش کوچکی از این معادله بزرگ است. مسلم است که پزشکی مدرن ایران نیز نمیتوانسته از این آفت بر حذر باشد. آنچه که امروز این شکاف و جدایی رابطه انسانی بین پزشک و بیمار را در ایران برجستهتر کرده، ساختار آموزشی درمانی تقلیدی برگرفته از نظام آمریکایی است که رابطه مکانیکی، تکنولوژیک و ماشینی بین بیمار و پزشک را افزایش میدهد و دادوستد پولی بدون واسطه یا بیمه خصوصی با پزشک، در ازای خدمات درمانی را مهم و محوری میکند. علاوهبرآن، گسترش بیقواره دانشکدههای پزشکی و مراکز تخصصی پزشکی در اقصا نقاط ایران بدون تأمین نیروی انسانی و امکانات کارآمد برای آموزش، اغلب پزشکانی تخصصگرا و وابسته به تکنولوژی تولید کرده که با شرایط بومی و نیازهای درمانی و دردهای مردم آشنایی کافی نداشته و ندارند و از طرفی تأمین معیشت آنها بهعنوان پزشک، مستقیما به جیب مردم وابستگی دارد. معضل افزوده اینکه تعرفه ارزان حق ویزیت پزشکان، اغلب آنها را وادار به کوتاهکردن زمان ملاقات و بسندهکردن به نسخهنویسی میکند. بنابراین، بدون اینکه من مدافع سیاست لیبرالی یا نئولیبرالی باشم، میگویم که بحران موجود در رابطه پزشک و بیمار پدیدهای جدید نیست که طبق نظر جامعهشناس محترم زاییده سیاست اخیر نئولیبرالهای ایران باشد، بلکه ریشه در ساختار معیوب پزشکی تقلیدی آمریکایی ما دارد. کمااینکه هماکنون در کشورهای اروپایی، کانادا، استرالیا و نیوزيلند هم که سیاستهای نئولیبرالی کموبیش در جریان است، بحران پزشکی مانند ایران، بر گرده مردم فشار نمیآورد و دردسرهای ریزودرشت عدیده ایجاد نمیکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.