|

نجفی شیفته داستان بود

اولین کتابی که با ترجمه ابوالحسن نجفی به‌چاپ رسید، رمانی از کریستیان روشفور بود با نام «بچه‌های کوچک قرن» که در سال 1344 توسط انتشارات نیل منتشر شد. گرچه نجفی در طول سال‌های عمرش در زمینه‌های مختلفی کار کرد اما در این میان، ترجمه، مقوله‌ای بود که همواره مورد توجه‌اش قرار داشت. آخرین ترجمه نجفی، مجموعه‌ بیست‌ویک داستان از نویسندگان معاصر فرانسوی بود که در سال 1384 منتشر شد. به دلیل علاقه نجفی به ترجمه و تأثیری که او در این حوزه گذاشته است، بعد از درگذشتش جایزه‌ای به نام نجفی برای ترجمه شکل گرفت که نخستین دوره‌اش با انتخاب «آشیانه اشراف» ایوان تورگنیف همراه بود. مژده دقیقی که یکی از اعضای هیئت داوران این جایزه است، در مراسم جایزه نجفی متنی را خواند که در بخشی از آن به علاقه نجفی به داستان و ترجمه اشاره شده است: «نجفی شیفته داستان بود و سلیقه بی‌نظیری در انتخاب و ترجمه داستان و رمان داشت. خودش گفته است همین علاقه به داستان انگیزه‌ او برای یادگیری زبان خارجی و روی‌آوردن به ترجمه بوده. تعداد کتاب‌هایی که ترجمه کرده، ‌با توجه به بیش از پنجاه سال فعالیت حرفه‌ای او، زیاد نیست. شانزده کتاب با ترجمه او منتشر شده و سه کتاب را نیز به‌طور مشترک با همکاری رضا سیدحسینی، مصطفی رحیمی و احمد میرعلایی ترجمه کرده است. به‌اضافه انبوهی مقاله و داستان کوتاه و شعر و مقاله دانشنامه‌ای. کتاب‌هایی را ترجمه می‌کرد که دوست داشت و این عشق به داستان در سطرسطر ترجمه‌هایش تنیده بود. نفس داستان همه‌چیز را تحت‌الشعاع قرار می‌داد. به دنیای تئاتر و نمایش علاقه‌مند بود، و ترجمه چند نمایشنامه مهم به قلم او باقیست؛ از جمله «شیطان و خدا» و «گوشه‌نشینان آلتونا»، دو نمایشنامه معروف سارتر و «کالیگولا»ی آلبر کامو. از ترجمه شعر پرهیز می‌کرد و آن را کاری دشوار می‌دانست. سوای دقت و روانی و رعایت امانت، سعی می‌کرد هرچه بیشتر در قالب سبک نویسنده فرو رود و خود، به عنوان مترجم، هرچه کمتر دیده شود. آفرینش در زبان را لازمه ترجمه ادبی می‌دانست و در این حوزه کمتر به حدومرزی قائل بود و از نوآوری استقبال می‌کرد.» «شنبه و یکشنبه در کنار دریا» از روبر مرل، «استاد تارات و همان‌طور که بوده‌ایم» از آرتور آدامف، «پرندگان می‌روند در پرو می‌میرند» از رومن گاری، «درباره نمایش» از سارتر، «نژاد و تاریخ» از کلود لوی-استروس، «ضد خاطرات» از آندره مالرو، «خانواده تیبو» از روژه مارتن دوگار، «وعده‌گاه شیر بلفور» از ژیل پرو، «شازده کوچولو» از آنتوان دوسنت اگزوپری، «عیش و نیستی» از تیری مونیه از آثاری‌اند که با ترجمه نجفی منتشر شده‌اند. مژده دقیقی در بخشی دیگر از متنی که در این مراسم خواند، به تأثیری که نجفی در ترجمه ادبی ایران داشت اشاره کرد: «ترجمه و به‌ویژه ترجمه رمان و داستان از دیرباز دریچه آشنایی ما با دنیاهای دیگر بوده است. تردیدی نیست که در دهه‌های اخیر، با تلاش‌های مترجمان تأثیرگذاری مانند ابوالحسن نجفی، ترجمه ادبی راه‌های نپیموده‌ای را طی کرده و معیارهای والاتری یافته است. با ترجمه‌های برخی از مترجمان نسل اوست که اهمیت سبک و لحن نویسنده و ضرورت رعایت ویژگی‌های زبانی متن اصلی در ترجمه مطرح می‌شود و دانش زبانی مترجم و صلاحیت او در کاری که به عهده گرفته ابعاد گسترده‌تری می‌یابد. گویی، در نتیجه فعالیت‌های نجفی و گروهی از هم‌نسلان او، نگرش به ترجمه تغییر کرده و سطح انتظار از مترجم بالا رفته است.» با این‌حال اما امروز وضعیت ترجمه ادبی در ایران وضعیت آشفته‌ای است و بسیاری از ترجمه‌هایی که منتشر می‌شوند فاقد کیفیت‌های لازم‌اند و این مسئله‌ای است که دقیقی در بخشی ديگر از صحبت‌هایش به آن اشاره کرد: «بازار ترجمه همچنان آشفته و مملو از آثار بی‌کیفیت، ترجمه‌های مغلوط، و کارهای تکراری و کپی‌شده است. این دور باطل آن‌قدر تکرار شده که اکنون دیگر روالی تثبیت‌شده است. فریاد اعتراضی بلند نمی‌شود از بس‌که فریادرسی نیست. معلوم نیست در بازاری که همه به بی‌رونقی‌اش اذعان دارند، این میزان اثر ترجمه‌شده، عمدتا هم با کیفیت نازل، چه توجیهی دارد؟ این را در درجه اول باید از ناشران پرسید که کارشان، در کنار بعد اقتصادی، یک بعد مهم فرهنگی هم دارد. به‌راستی ملاک ناشران برای ارزیابی ترجمه‌ها چیست؟ با چه متر و معیاری ترجمه‌ای را برای انتشار می‌پذیرند یا احیانا رد می‌کنند؟ چرا استفاده از نیروهای متخصص را برای ارتقای کتاب‌هایشان به حداقل رسانده‌اند یا آن‌ها را به‌کلی از چرخه تولید حذف کرده‌اند؟ اصلا در این بازار به قول خودشان بی‌رونق، با این تیراژهای اسفبار و هزینه‌های نجومی، چه نیازی به این همه کتاب و مترجم و ناشر هست؟ لابد این نشر نیمه‌جان همچنان کسب‌وکار پرسودی است. و، به احتمال بیشتر، برخی ناشران بعد فرهنگی کار خود را به فراموشی سپرده‌اند. کاش ناشرانی که دغدغه فرهنگی ندارند، این کار را به ناشران واقعی وامی‌گذاشتند و به حرفه‌های سودآورتری می‌پرداختند.» آبتین گلکار که ترجمه‌اش به عنوان ترجمه برگزیده اولین دوره جایزه نجفی انتخاب شد، در صحبت‌هایش به مسئله‌ای اشاره کرد که امروز یکی از حلقه‌های مفقود صنعت نشر ایران به‌شمار می‌رود. گلکار به اهمیت ویرایش در انتشار آثار اشاره کرد: «من خودم ویراستاری انجام داده‌ام و می‌دانم چه کار بی‌مزد و منتی هست و معمولا وقتی مشکلات در کتابی پیدا شود به سراغ ویراستار می‌روند و این یکی از آفت‌های نشر ماست. به علت این‌که ما ویراستار حرفه‌ای و خبره کم داریم کیفیت ترجمه‌ها پایین آمده است. به همین علت می‌خواهم پیشنهادی بکنم و فکر می‌کنم جا داشته باشد با توجه به این‌که مرحوم نجفی در حوزه ویرایش بسیار فعالیت داشتند و برخی اعضای هیئت داوران این دوره نیز به عنوان ویراستار فعالیت‌ کرده‌اند، جایزه‌ای برای بهترین ویراستار هم در نظر گرفته شود. در بخش ترجمه جایزه‌های مختلفی وجود دارد اما در حوزه ویرایش چنین چیزی نداریم. البته کار ارزیابی ویرایش آثار کار دشواری است و سخت‌تر از بررسی ترجمه‌هاست. چون نمی‌شود نسخه‌های ویرایش‌شده را از ناشر گرفت و بررسی کرد اما می‌توان با کنار هم‌گذاشتن دو، سه کتابی که یک ویراستار ویرایش کرده به نتایجی دست یافت.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.