محمدجواد غلامرضاکاشی:
امکانهای نظریه تاریخی همایون کاتوزیان
همایون کاتوزیان، از معدود شخصیتهای علمی است که تصویر و الگویی برای فهم خودِ تاریخی ما عرضه کرده است. این تصویر هم در سطح داخلی و هم در سطح بینالمللی، یکی از الگوهای شایع فهم از حیات تاریخی ایرانیان است. این الگو دو رقیب در ایران دارد. اول الگویی که مارکسیستها عرضه کردند و بنابر آن، ایرانیان در حال حرکت از نظام فئودالی به بورژوازی و از آنجا به سمت انقلاب سوسیالیستیاند. دوم الگویی که مدرنیستها عرضه کردهاند و بنابر آن، ایرانیان دوره گذار از سنت به مدرن را از سر میگذرانند. این هر دو الگوی رقیب مبتنی بر یک تصویر پیشینی از حرکت ضروری تاریخی است. آنها ایران را تابع یک ضرورت بیرونی ساختهاند. کاتوزیان از جانب منتقدانش متهم به آن است که الگوهای استبداد شرقی، نظریه ویتفوگل یا منظر شرقشناسانه را به نحو پیشینی به کار بسته است و ایران را تابع این الگوهای بیرونی ساخته است. بهفرض صدق این اتهامات، کاتوزیان با تولید یک منظرگاه دوری از تحولات ایرانی، امکانی بدیل برای خروج از منظرهای تکخطی تحولات تاریخی ایران است. این امکان بدیل میتواند ما را از ثقل دستگاههای فهم ایدئولوژیک تاریخ ایرانیان برهاند. شاید کاتوزیان تنها فرصت برای نگریستن به تاریخ ایرانیان، فارغ از ضرورت حرکت تکاملی از جایی به جایی ارتقایافتهتر است. رویکردهای مدرنیستی و چپ، با اتکا به محوریت زمان در تحلیل حیات تاریخی ایرانیان، مکانمندی حیات جمعی و سیاسی را از دست میدهند. کاتوزیان، با حاشیهرانی محوریت زمان، مکانمندی را به خدمت میگیرد. بنابراین اگرچه ساختار پیشینی تحلیل تاریخی کاتوزیان از منطق درونبنیاد حیات فرهنگی و سیاسی ما نشئت نگرفته، اما فرصتی برای چنین سنخی از تحلیل فراهم میکند. به نظرم با رویکردی انتقادی به منظرگاه تاریخی کاتوزیان، میتوان از پایگاه نظری او، امکانی برای فهم درون بنیاد حیات تاریخی ایرانیان ساخت. کاستی مهم نظریه کاتوزیان، فهم فلسفی او از سرشت حیات اجتماعی است. در تحلیل تاریخی کاتوزیان، اثری از نقش زبان، فرهنگ و متغیرهای معنایی نیست. کاتوزیان درکی تماماً عینی از حیات اجتماعی دارد. او به طور مستقل وارد بحث فلسفی از چیستی حیات اجتماعی نشده است، اما میتوان از متون ایشان این فهم را استخراج کرد که جامعه چیزی جز ارتباطات جمعی جهت تأمین سازوکارهای مادی معاش و تداوم و بقای فیزیکی نیست. تحلیل کاتوزیان از مشخصات اقلیمی جامعه ایرانی و کمبود آب، بنیادی است که براساس آن، فقدان طبقات اجتماعی، قدرت بیبدیل دولت، فقدان آریستوکراسی زمیندار و طبقات فئودالی و فقدان نظام اجتماعی از نوع بورژوازی و نظام اقتصاد سرمایهداری، توضیح داده میشود. حاکمیت استبداد و نظریه جامعه کلنگی براساس همین فهم عینی از حیات اجتماعی ساخته میشود. نظر نگارنده بر آن است که با همراهکردن روایت کاتوزیان با فهمی بیناذهنی از حیات اجتماعی میتوان به نظریه کاتوزیان در فهم جامعه ایرانی غنای بیشتری بخشید. کاتوزیان علاوه بر اینکه یک نظریهپرداز تاریخی است، یک منتقد ادبی شناختهشده نیز هست. آثار متعدد او از بررسی اسطورههای ایران باستان گرفته تا آثار نویسندگان معاصر ایرانی، گواهی بر این مدعاست. اما نگارنده در آثار او، نسبتی میان کاتوزیان منتقد ادبی و کاتوزیان نظریهپرداز تاریخی نیافته است. این نکته ممکن است ناشی از عدم احاطه تام نگارنده بر تمام آثار این محقق ایرانی باشد. اما نگاه بیناذهنی به حیات اجتماعی میتواند نقطه تلاقی خوبی میان دو کاتوزیان برقرار کند و نگاه صرفا مادی کاتوزیان به تاریخ ایرانی را تعدیل کند. بهعنوان نمونه اگر روایت جان سرل، یا برگر و لوکمان از سرشت امر اجتماعی را به رویکرد مادی و برونذهنی کاتوزیان تزریق کنیم، به یک حفره در نظریات کاتوزیان پی خواهیم برد. در تحلیلهای تاریخی کاتوزیان، فرهنگ، نظام باورها و در یک کلام نقش زبان در تکوین حیات اجتماعی غایب است. اگر بنابر روایت سرل یا برگر، زبان و سازههای فرهنگی را به منزله یک فکت و عینیت تاریخی محل توجه قرار دهیم، بر آنچه کاتوزیان میسازد میتوان متغیرهای دیگری هم افزود و به یک فهم درونبنیاد از حیات تاریخی ایرانیان رسید. به گمانم، از میان متغیرهای فرهنگی، بیش از همه سپهر الهیأتی بر سامان حیات جمعی ایرانیان سیطره دارد. میتوان با اضافهکردن متغیرهای الهیأتی چرخه دوری تحلیل کاتوزیان را غنای بیشتری بخشید. افزودن متغیر نظامهای معنایی و الهیأت به ساخت تحلیلی کاتوزیان، تنها آن را فربهتر نمیسازد بلکه امکانی برای توضیح تحولات تدریجی جامعه ایرانی نیز فراهم میکند. معنا به خلاف اقلیم ساحت مداخله و ظهور سوژه عامل تاریخی نیز هست. به این معنا، میتوان با تزریق معنا و الهیأت به ساختار تحلیلی کاتوزیان، بر تحلیل دوری و درونبنیاد او امکانی برای توضیح تحول نیز بنا کرد. الگویی از فهم تحول که به هیچ روی تابع الگوهای بیرونی روایتهای مدرنیستی و چپ نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.