به خاطر «ني» از خود گذشتم
بهنام موحدان(پندار) : بحث هنر بسيار فراتر از يک تئاتر و نقاشي است و شناخت و گراميداشت مقام يک هنرمند در حقيقت شناخت ذات حقيقي يک ملت در آينه تاريخ و گذشته سرزمين خويش است. تا آنجا که بنياد سلامت و آگاهي و هوشياري و معرفت يک ملت نشان از پيشينه فرهنگي و غناي هنري آنن سرزمين دارد. دراينميان ملت ايران مفتخر است که صاحب تاريخي کهن و گنجينهاي بينظير از غنيترين ميراث فرهنگي و هنري جهان است. اين ميراث گرانسنگ حاصل انديشه، نبوغ و هنر هنرمنداني است که تمام زندگي، جواني و سلامتي خود را بيدريغ وقف بنيادگذاري و آفرينش اين فرهنگ و هنر عظيم كردند تا امروز سنت افتخار و آبروي ملي ما باشد. حسن ناهيد، از جمله اين هنرمندان است. با او گفتوگويي داشتيم که درادامه مشروح آن را ميخوانيد.
شما پس از 60 سال نوازندگي و آموزگاري و حضوري مؤثر در تاريخ موسيقي ايراني و نينوازي معاصر کشور، حالا در آستانه 74سالگي به چه چيزهايي دست يافتهايد؟ آيا به آن چيزي که به عنوان رسالت فرهنگي، تاريخي و انساني خود برگزيده بوديد، رسيدهايد؟ آن زمان که من ساز ني را انتخاب کردم، نوازنده جدي و صاحب سبک ديگري جز استاد حسن كسايي وجود نداشت و ني تقريبا سازي ناشناخته و گمنام بود. اما امروز در 50 سال اخير شاهد هستيم هزاران نوازنده، ساز ني را به عنوان ساز تخصصي و ساز اول خود چه در دانشگاهها و چه در هنرستان و ديگر مراکز آموزشي انتخاب کرده و به نوازندگي و فراگيري تکنيکهاي آن ميپردازند. حمل بر خودستايي نباشد؛ اما براي تحقق اين مهم سالها رنج و زحمت کشيدم و از خواستههاي شخصي خود گذشتم، از اين جهت از کارنامه گذشته خود راضي هستم و احساس ميکنم آن وظيفهاي که به عنوان يک موسيقيدان و نوازنده و يک معلم موسيقي بر عهده خودم داشتم را بهدرستي انجام دادم، حال ميماند قضاوت ديگران که در آينده درباره من چطور داوري ميکنند و دراينميان زمان خود قاضي عادل و روشنگري است. آيا کار ديگري باقي مانده که انجام نداده باشيد؟ نه، فقط تنها کار مهمي که دارم؛ ضبط رديفهاي موسيقي و برخي آثار استاد فرامرز پايور از جمله پيشدرآمد رنگ ايشان است که قطعات بسيار مشکلي است که اگر نوازنده خوب ني پيدا شود که بتواند از پس اين کار بر بيايد، آخرين خواسته من در زندگي نيز محقق خواهد شد. البته يکي از شاگردان بسيار خوبم، آقاي بيگلري که فوقليسانس موسيقي هستند را تشويق به انجام اين مهم کردم که ايشان در حال حاضر مشغول ضبط اثر هستند و زحمات بسياري را کشيدند. ساز ني قبل از انقلاب سازي ناشناخته بود، نه در ارکسترها جايگاهي داشت و نه حتي نوازندهاي که بهصورت حرفهاي به نينوازي بپردازد، وجود داشت و فقط روانشاد حسن کسايي به عنوان استاد برجسته ني شناخته ميشدند که براي نخستينبار ايشان اقدام به نگارش رديفهايي براي ساز ني كردند که البته اين رديفها آوازي بود نه سازي، اما بااينحال باز هم ني همچنان گمنام و ناشناخته ماند، تا اينکه شما در سال 1340 به تهران آمديد و براي نخستينبار ساز ني را بهطور حرفهاي وارد ارکستر کرديد و نيز تدريس آن را بهطور رسمي در هنرستان عالي موسيقي برعهده گرفتيد. دراينباره توضيح ميفرماييد. بعد از آنکه من در سال 1340 به تهران آمدم و به عنوان مدرس وارد هنرستان عالي موسيقي شدم، در کنار نوازندگي در ارکسترهاي مختلف از جمله ارکستر اداره فرهنگ و هنر، ارکستر استاد پايور، ارکستر استاد حنانه، ارکستر آقاي مفتاح و ديگر گروهها و ارکسترهاي موسيقي، به طور رسمي نخستين شخصي بودم که تدريس ساز ني و آموزش و تربيت هنرجويان و شاگردان را در سطح عالي موسيقي آغاز کردم. آن زمان ساز ني به عنوان ساز دوم در هنرستان انتخاب ميشد و کمترکسي نسبت به ساختار و صداي آن آشنايي و آگاهي داشت. در ميان مردم هم کمترکسي ساز ني را ديده و شناخت درستي از آن نداشتند. بنابراين من بهطور جدي بر آن شدم جايگاه اين ساز را در موسيقي ارکسترال، در آموزش عالي و نيز در جامعه آن روز تثبيت كنم. بنابراين براي نخستينبار در ارکسترهاي ايراني به عنوان نوازنده ني حضور يافته و به سلونوازي با ساز ني پرداختم و با اجراهاي گوناگون با ارکسترهاي مختلف در راديو و تلويزيون ملي ايران و جشن هنر و کنسرتهاي داخلي و بينالمللي ديگر، ساز ني و قابليتهايش را براي همگان به تصوير کشيدم و اين آغازي شد بر حضور رسمي ساز ني در ارکسترهاي موسيقي تا به امروز، استاد حسن كسايي اعتقاد داشتند موسيقي سازي ما به دليل تحريمي که همواره در طول تاريخ با آن مواجه بوده، کمتر از موسيقي آوازي ما رشد کرده است، بنابراين تأكيد بيشتري بر اجراي ني به شکل رديف آوازي داشتند و آن رديف را نيز به همين صورت ضبط کرده بودند که با سهتار آنها را تشريح كردند. درواقع تعبير درست آن است که استاد کسايي در اين رديفها با ني، آواز مينواختند. استاد كسايي در اين اثر خود براي نخستينبار مجموعه آموزشي مدون و منسجمي را براي نوازندگان ني ارائه كردند. اين اثر از نظر عمق و معني و بعد عرفاني کار بينظيري است. استاد، شما در طول شش دهه فعاليت مستمر هنري خود با ارکسترهاي برجسته ايراني از جمله ارکستر فرامرز پايور، ارکستر سازهاي ملي به سرپرستي استاد حنانه، ارکستر آقاي مفتاح، ارکستر آقاي فرهنگ شريف در راديو و تلويزيون بهويژه برنامه «گلها» و ارکستر پرويز مشکاتيان فعاليتهاي طولانيمدت و مستمري داشتيد. اين ارکسترها چه تفاوتهايي با يکديگر داشتند؟ ببينيد هر کدام از اين استادان جزء نامداران و بزرگان موسيقي ملي ايران هستند که دوران هنري هر کدامشان در حقيقت جزء تاريخسازترين جريانهاي موسيقايي کشور بود. هر کدام از اين بزرگان داراي شاخصههاي هنري و اخلاقي و انساني منحصر به خود بودند که براي من ارزشمند و تعيينکننده بود. سبک نوازندگي و آهنگسازي هر کدام از اين استادان با يکديگر متفاوت بود، نميتوان در چند جمله ظرافتها و خصوصيات هنري هر کدام را تفکيک و توصيف كرد. اين بزرگان با بينش، ذوق و نبوغ موسيقايي و تفکر خاص خود جزء اصليترين و مؤثرترين شکلدهندههاي شخصيت و هويت موسيقي ايراني هستند. قضاوت و نقد آثار اين بزرگان بر عهده من نيست، اين مهم بر دوش نسل شما و آيندگان است تا با مکاشفه و تفکر در سير هنري و فرهنگي زندگي اين موسيقيدانان به شناختي درست و نتيجهگيري مشخصي از جايگاه و نقش ايشان دست پيدا کنيد و آن را در زندگي و راهي که در فرهنگ و هنر ايران در پيش گرفتيد، به کار بگيريد. درباره آهنگسازي فرامرز پايور، مرتضي حنانه، همايون خرم و حسين دهلوي چه ديدگاهي داريد؟ من با استاد پايور چيزي حدود 50 سال دوست، همکار و همنواز بودم. در سال 1341 خورشيدي در خيابان پاليزي تهران (شهيد قندي کنوني) با استاد پايور همسايه بودم و از آن زمان تا لحظه درگذشت ايشان در سال 1388 حدود نيم قرن با وي دوستي صميمانه و همکاري تنگاتنگ داشتم. ايشان به گردن موسيقي ايراني خيلي حق دارند. او اولين موسيقيدان و نوازنده سنتوري است که آهنگسازي با اين ساز را به روش علمي در فرمهاي مختلف موسيقي ايراني انجام داد و اجراي قطعات ضربي را از محدوده بداههنوازيهاي کوتاه در اين فرمها جدا كرد. وي نخستين استاد و مدرس سنتوري است که کوکهاي متنوع جديدي براي آموزش سنتور ارائه داد و حداکثر استفاده از توانايي و وسعت ساز و حرکات مستقل مضرابهاي دو دست را معمول كرد؛ به عنوان مثال ر بمل در پوزيسيون دوم اصفهان چپ کوک، ر بکار در خرک اول سيمهاي زرد، نت سل در پوزيسيون چهارم، ماهور و بيات ترک چپ کوک و بسياري ديگر از جمله دستاوردهاي علمي ايشان در ارائه شيوههاي متفاوت سنتورنوازي معاصر است. بيش از صدها اثر درجهيک براي سنتور و ارکسترهاي سازهاي ملي ساختند و تنظيم کردند. آثاري که چه از نظر ارزشهاي ملوديک و چه از نظر محتوا و سطح تکنيک و مهارت نوازندگي والا و درجهيک و بينظيرند. مثل؛ چهارمضراب دشتي (چپ کوک)، رنگ سهگاه (راست کوک) و پيشدرآمد اصفهان (راست کوک) يا مجموعه آثار موسيقايي قديمي ما از جمله آثار درويشخان، رکنالدينخان مختاري و اميرجاهد و چند نفر ديگر از قدماي ما را براي ارکسترهاي مختلف متشکل از سازهاي ايراني تنظيم كردند که واقعا کاري بزرگ و سازنده بود که تا به امروز کسي دانش و همت انجام مجدد اين کار را نداشته است. دهها شاگرد ممتاز و برجسته آموزش و پرورش دادند. چندين کتاب ارزشمند از جمله [دستور سنتور] نوشتند که تا به امروز سنگبناي نخست آموزش سنتورنوازي در ايران بوده و همه مدرسان سنتور با هر سليقه و شيوهاي ابتدا کتاب دستور سنتور استاد فرامرز پايور را با هنرجويان و دانشجويان خويش کار ميکنند. رديفهاي استاد خودش، ابوالحسنخان صبا و ديگر قدماي بزرگ موسيقي ايراني را با دقت و حساسيت تمام و فقط از روي احساس مسئوليت و عشق به هنر ايراني جمعآوري کرد و به نگارش درآورد که هنوز هيچکس نتوانسته در اين سطح چنين کارهاي بزرگ و مهمي انجام دهد. بهجرئت ميتوانم بگويم مکتب هنري استاد فرامرز پايور، کاملترين و مدونترين مکتب آموزشي و هنري در طول تاريخ موسيقي اصيل ايراني است. اما در رابطه با استاد حسين دهلوي؛ سال 1339 خورشيدي که به تهران آمدم با آقاي مهدي کماليان، سازنده و نوازنده برجسته سهتار، آشنا شدم و ايشان مرا به استادان سعيد هرمزي و نورعليخان برومند و حسين دهلوي معرفي کردند و از اين طريق از کلاس درس اين بزرگان بهرهمند شدم. آقاي دهلوي به من فرمودند اگر قول بدهي موسيقي را جدي بگيري و با دقت و منضبط به فراگيري آن بپردازي، چون جوان باشوق و استعدادي هستي آموزش تو را ميپذيرم. بنابراين يک هفته در ميان روزهاي پنجشنبه نزد ايشان مباني موسيقي و نت را فرا ميگرفتم. ايشان در هر جلسه تمرين از من ميخواستند هر نت را صد بار يک پرده پايينتر و نيمپرده بالاتر بنويسم و بخوانم. بعد از حدود دو ماه ايشان مرا به ارکستر فارابي که رهبري آن را روانشاد نصرتالله گلپايگاني عهدهدار بود معرفي کردند و من شدم سوليست و تكنواز ساز ني در ارکستر اداره فرهنگ و هنر آن زمان. البته من در ارکسترهاي آقاي دهلوي شرکت نداشتم، اما در سال اول جشن هنر در ارکستري متشکل از آقاي پايور و آقاي رحمتالله بديعي و آقاي هوشنگ ظريف و چند نوازنده ديگر به خوانندگي مرحوم محمود کريمي و به سرپرستي ايشان، قطعات نوا و راست پنجگاه را اجرا کرديم. اين تنها همکاري من با استاد دهلوي بود. آقاي دهلوي آهنگساز بزرگ و مديري توانا و متخصص در امر هم موسيقي ايراني و هم موسيقي جهاني هستند. ايشان استاد همه استادان موسيقي دوران ما هستند. درباره آقايان حنانه و خرم هم همين شاخصهها وجود دارد. من در تمام سالها و دورههايي که با اين بزرگان کار کردم، جملگي اشخاصي هنرمند، باذوق و داراي دانش و نبوغ بينظير و برآمده از ارزشهاي فرهنگي و اصالت ناب موسيقي ايراني بودند. کمي درباره روانشاد مرتضي حنانه و دوران همکاري خود با ايشان توضيح بفرماييد. من از سال 1348 خورشيدي به عنوان تكنواز ني ارکستر سازهاي ملي تلويزيون که آن زمان رهبري آن برعهده آقاي حنانه بود به مدت تقريبا 10 سال تا زماني که انقلاب شد، با ايشان فعاليت داشتم. در اين ارکستر من با زندهياد استاد فرهنگ شريف، مرحوم زرينپنجه، مرحوم عباس زندي، خانم پروين صالح که ويلن آلتو مينواختند به همراه خيلي از نوازندگان نامدار ديگر همنواز بودم. آقاي حنانه موسيقيداني بسيار برجسته، باذوق و هنرمندي خلاق و آهنگسازي ارجمند بود. از نظر شما، روانشاد پرويز مشکاتيان چه جايگاهي در موسيقي ايراني دارد؟ آقاي مشکاتيان، نوازندهاي بسيار قوي و آهنگسازي باذوق بود. جايگاه او در موسيقي ملي ايران ممتاز و والاست. او آهنگساز و نغمهپردازي خلاق و خوشفکر بود. هنرشناس بزرگي بود. هرگز از او آهنگ و موسيقي بد نشنيدم. من در گروه عارف و شيدا به سرپرستي ايشان آثار زيادي را اجرا کردم، يکي از قطعات خوب و قوي ايشان که من به عنوان نوازنده ني همنواز او بودم، تصنيف [وطن من] بود که جزء شاخصترين آثار هنري ايشان است. شما حتما اطلاع داريد آقاي حسين ياوري و آقاي حسن کسايي هر دو از شاگردان استاد نوايي بودند. کمي درباره آقاي ياوري و شيوه نينوازي ايشان و تفاوتهاي نوازندگي وي با استاد کسايي توضيح بفرماييد. حسين ياوري، نوازنده برجسته ني و همدوره و به جهتي هم، همکلاس با استاد حسن کسايي در کلاس درس آقاي نوايي بود، منتها من ايشان را فقط يک بار در اواخر عمرشان آن هم در جمعي دوستانه در باغ خودشان ديدم، اما به دليل اينکه آثار شاخصي از ايشان به جاي نمانده، نميتوان بهدرستي درباره شيوه و سبک نينوازي ايشان اظهارنظر کرد. بنابراين شناخت تفاوتها در شيوههاي نوازندگي فقط از بررسي اثر هر نوازنده مشخص ميشود که متأسفانه از آقاي ياوري اثر شاخصي وجود ندارد که قابل بررسي باشد. اما درمقابل تمام آثار استاد کسايي درحقيقت زيباترين آثار و قطعات نينوازي تاريخ موسيقي ايران است. از جمله چهارگاه و تمام قطعات نينوازي ايشان شاخص و برجسته هستند. ايشان نهفقط نوازنده ني بودند، بلکه ساز سهتار را هم بهخوبي و با تکنيک مينواختند. استاد حسن کسايي داراي علم و بينش و نبوغ موسيقايي منحصربهفرد و يگانهاي بودند. ايشان به رديفهاي آوازي هم مسلط بوده و آواز هم تدريس ميکردند که از شاگردان برجسته آواز ايشان [آقاي سعيدي] هستند که 30 سال نزد ايشان رديفهاي آوازي را فرا گرفتند. از نظر من، تنها استاد ني ايران [استاد حسن کسايي] است. از گذشته تا به الان، از اواخر دوره قاجار چند سبک مشخص نينوازي در ايران داريم؟ از آن زمان تا به اکنون اثري باقي نمانده است جز تعداد بسيار محدودي صفحات سنگي قديمي و گرامافون از نينوازيهاي نايب اسدالله و يکي، دو نفر ديگر که هيچ نام و نشاني از آنها و چگونگي نينوازيشان نيست. به دليل اينکه آن زمان دستگاههاي ضبط و استريوي مجهز و پيشرفته امروزي وجود نداشته، بنابراين اين آثار از کيفيت شنيداري مطلوبي برخوردار نيستند، بنابراين نميتوان چيزي از آنها استخراج کرد. من فقط آثار استاد حسن کسايي را شنيدهام و بهدقت آنها را دنبال کردم، از نظر من برجستهترين آثار نينوازي ايران قطعات استاد کسايي است. بنابراين تنها سبک زنده و مشخص نينوازي در ايران که شاخص ني ايران محسوب ميشود؛ شيوه و سبک نينوازي استاد حسن کسايي است. سبک استاد کسايي چه شاخصههايي دارد، اگر بخواهيم ميان سبک و شيوه نينوازي ايشان با ديگر نوازندگان ني تمايزي قائل شويم، چه فاکتورهايي را بايد در نظر بگيريم؟ صافترين و زلالترين نوايي که از ني ميتوان استخراج کرد را استاد حسن کسايي با هنرمندي تمام به عرصه ظهور رسانده است و تاکنون هيچ نوازندهاي نتوانسته نظير اين صدا را به اجرا بگذارد و اين نشان از تبحر و تسلط ايشان بر ني دارد. روش نينوازي ايشان نيز بهصورت دنداني بوده است. تفاوت شيوه نوازندگي شما با ايشان در چيست؟ هيچ تفاوتي ندارد منتها من بيشتر بهصورت آکادميک و از روي نت کار کردم اما استاد کسايي بداههنواز بينظيري بودند. درنهايت من خودم پيرو (تأكيد ميکنم) پيرو سبک و شيوه نينوازي استاد کسايي هستم نه مقلد ايشان. من فقط صداي ني استاد کسايي را ميپسندم و لاغير. درخصوص توناليته نيهاي مختلف و صدادهي گوناگون اين ساز و تشخيص و چگونگي بهاجراگذاشتن مثلا نتهاي بم و زير، آيا شما اين را تأييد ميفرماييد که صداي بم به شيوه دنداني و صداي اوج به شيوه لبي نواخته شده است؟ اين شيوه قديمي نوازندگي ني هست که خود من هم در اوايل کار بههمينترتيب نوازندگي ميکردم اما بعدها به دستور استاد حسن كسايي اين شيوه تغيير کرد و نوازندگي با دندان شد شيوه اصولي نوازندگي ني و نوازندگي با لب شيوه محلي نوازندگي ني باقي ماند. اصولا نوازندگي با لب يک شيوه محلي در موسيقي محلي و فولکلوريک ايراني است، اما در شيوه رسمي و آکادميک نوازندگان با دندان به اجراي قطعات موسيقي ميپردازند. بنابراين شما موسيقي دستگاهي را با دندان اجرا ميکنيد و اين يک قاعده اصولي و همگاني است. بله، همان شيوهاي که استاد كسايي بدعتگذار و بنيانگذار آن است، من نيز در تمام اين سالها از آن پيروي کردهام. نوازندگي ني با لب نيز ديگر امروزه مرسوم نيست و ديگر کسي از آن پيروي نميکند. در يک ارکستر موسيقي بار اصلي انتقال مفاهيم بر دوش آهنگساز است يا خواننده؟ تأثير اين دو بر يکديگر چگونه است؟ هر دو اينها به يک ميزان مؤثرند، درحقيقت همه اعضاي ارکستر حتي سازهايي مثل دف و تنبک و آفريننده يک قطعه موسيقي در کيفيت و اجراي درست و ماندگاري آن اثر مؤثر هستند. شرط اينکه يک آهنگي بهاصطلاح گل کند و در ميان آثار موسيقي جايگاهي به دست بياورد؛ داشتن يک ارکستر خوب و هماهنگ، آهنگسازي خلاق و آگاه به شرايط و مقتضيات زمان و مکان (اينکه بداند موسيقي در زمان و مکان جاري و روح زمانه خود است) و آهنگ و رهبر ارکستر به همراه نوازندههايي است که با يکديگر هماهنگ باشند و خواننده نيز به عنوان سخنگوي اثر با همه عوامل همصدا و هماهنگ باشد و همينطور برعکس؛ مثل آثار روانشاد غلامحسين بنان و زندهياد مرتضيخان محجوبي که تا ابديت تازه و پويا و ماندگار هستند و يکبارمصرف نيست. [کارهاي خوب موسيقي يکبارمصرف نيستند، هميشگي هستند].
شما تا به حال شده آهنگسازي کنيد؟ براي مثال، آوايي يا قطعه ملودي به ذهن شما رسيده و شما با استفاده از دانش موسيقايي خود آن را نوشته و براي نوازندگي ني تنظيم کرده باشيد. نه بهصورت حرفهاي، اما همان چهارمضرابهايي که در آلبوم [گل و ني] و آلبوم [نواي ني] ارائه کردم از قطعاتي است که ساخته و پرداخته خودم است. من هرگز از کسي تقليد نکردهام. هيچوقت به اين موضوع فکر نکرديد که روزي بخواهيد بهصورت حرفهاي وارد عرصه آهنگسازي شويد؟ مثل استاد پرويز مشکاتيان که هم نوازنده سنتور بود و هم آهنگساز و نغمهپرداز... . نه، من از ميان تمام رشتههاي موسيقي از جمله؛ رهبري ارکستر يا آهنگسازي يا نوازندگي و خوانندگي، از آنجايي که شيفته صداي ني استاد کسايي بودم، بنابراين ساز ني شد ساز تخصصي من و نوازندگي آن حرفه و هنر من... اين ذوق و معرفت پرويز مشکاتيان بود که او را به چنين مرتبهاي رسانيد وگرنه هر نوازنده يا کسي که ملودي را زمزمه ميکند که آهنگساز نميشود يا هر دکتراي ادبياتي که شاعر و اديب نميشود يا هر شاعري که نميتواند مثنوي بسرايد و حماسهسرايي کند و سخن از عشق و معرفت و هنر بگويد. هر شاعري داراي ذوق ادبي و معرفت هنري نيست، کسي مثل شاطر عباس صبوحي با آنکه سواد نداشته اما شاعري توانا بوده است. بنابراين من ترجيح دادم به عنوان يک نوازنده و معلم در عرصه موسيقي فعاليت کنم. چرا جوانان ما در عرصه موسيقي اينقدر سنتگريز و تجددزده هستند، سردرگم هستند، نه اصالت موسيقي ايراني را درک کردهاند نه فرهنگ غرب را خوب شناختهاند! متأسفانه دنبال شناخت و تحليل موضوعات نرفتند! در پي فهم اصالت فرهنگ موسيقي خود نبودند و متأسفانه اين عدم شناخت و احساس مسئوليت در جوانان ما لطمه جبرانناپذيري به پيکر موسيقي سنتي ما زده است. ما الان به نسبت ديگر سازهاي ايراني نوازنده خوب و قابل ني خيلي کم داريم، من به عنوان يک معلم موسيقي، در کلاسهاي گوناگون شاهد هستم خيليها هستند که بعد از دو ماه ديگر نميآيند و بهکل موسيقي را رها ميکنند. چون هم ني ساز مشکلي است و هم آنها تن به تمرين و ممارست نميدهند و سختکوشي و هدف ندارند. بايد سالها تمرين کنند تا بتوانند صداي آن را دربياورند. گمان ميکنند ميتوانند يک شبه ره صدساله را بروند. متأسفانه اکثر هنرجويان و دانشجويان ما امروز نه نبوغ موسيقايي دارند نه بينش هنري! و اين بزرگترين لطمه به آينده موسيقي ملي ايران است. استاد، چه توصيهاي براي جوانان داريد؟ قدر جواني خود را بدانند و اين سرمايه گران را ارزان از دست ندهند. احترام پيشکسوتان و بزرگترها را مقدم بر هر آيين و رسمي قرار دهند. فرهنگ و سنتهاي اصيل سرزمين خود را بشناسند و به معيارهاي فرهنگ ايراني پايبند باشند. ما براي داشتن چنين فرهنگ و هنر باشکوهي خوندلها خوردهايم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.