گفتوگو با جواد عاطفه، نویسنده و کارگردان نمایش «خانم ایکس»
قصه خانم ایکس، قصه خیانت است
رضا آشفته: نمایش «خانم ایکس» به نویسندگی و کارگردانی جواد عاطفه و بازی عاطفه پاکبازنیا بهزودی در تماشاخانه «دا» روی صحنه رفته است. این نمایشنامه روایتگر زنی در سه موقعیت مختلف از زندگیاش است. زنی در مصاف با کار، همسر و زندگی. بحران زنبودن در جامعهای مردسالار با تکگوییهای این زن؛ خانم ایکس، روایت میشود؛ زنی که هویت و وجودش انکار شده و تنها به نام خانم ایکس میشناسندش. بازیگر این نمایش عاطفه پاکبازنیا، مترجم آثار نمایشی است. شقایق دارابی، دستیار کارگردان و مهدی فاتحی، طراح گرافیک و پوستر این نمایش هستند.
این اولین تجربه کارگردانی شماست یا پیش از این هم تجربه اجرائی در تئاتر داشتهاید؟ در دوران دانشجویی چند کار را به سرانجام رساندیم که هیچکدام به اجرای عمومی نرسید. سال گذشته نمایشنامهای از دوست خوبم، نسیم برغشی، نویسنده ایرانی مقیم سوئد، به نام «روزن» را در استکهلم با بازی بازیگران سوئدی و ایرانی مقیم سوئد در تئاتر شهر استکهلم روی صحنه بردیم و شروعی دوباره شد برای کارکردن و رفتن به صحنه! از دنیای ترجمه نمایشنامه تا اجرا در تئاتر چقدر فاصله است؟ چه مشکلاتی برای رویصحنهبردن نمایش پیشروست؟ من همهچیز را با تئاتر آغاز کردم و خودم را مدیون تئاتر و صحنه میدانم. از 14، 15 سالگی در تئاتر همدان در نقشها و نمایشهای مختلف برای کارگردانان بزرگ همدان بازی کردهام. بعد هم دانشجوی تئاتر شدم. اواخر دهه 70 به تهران آمدم. علاقه به داستان و مسائلی دیگر باعث شد تا رفتهرفته از اجرای صحنهای دور شوم، اما یک پل ارتباطی قوی به نام ترجمه نمایشنامه را در خودم زنده نگاه داشتم تا ارتباطم با تئاتر قطع نشود. سالها داستاننویسی و ترجمه به من ثابت کرده که نوشتن و ترجمه از یک سکون و سکوت جسمی و شتاب و هیاهوی ذهنی سرچشمه میگیرد، اما کار بر صحنه تئاتر، درگیری جسم و تن و ذهن، توأمان با هم است. و مسئله و تفاوت دیگر، این است که وقتی سالها تمرکز بر متن و خلوتگزینی، نویسندگی و مترجمی را تجربه کرده باشی، کار تیمیکردن بسیار سخت و دور از دسترس به نظر میرسد. چون اساس تئاتر بر مبنای یک رفتار و منش تیمی شکل میگیرد. رسیدن از آن انزوای خودخواسته به یک کار تیمی کار سادهای نیست. از سوی دیگر، تولید تئاتر مستلزم صرفکردن هزینههایی است که اگر نباشد، تئاتری روی صحنه نمیرود یا اگر هم به صحنه برسد، عقیم و گنگ است. خانم ایکس یک داستان واقعی است؟ لطفا کمی دراینباره توضیح دهید. خانم ایکس قصه خیانت است! اما به آن شکل مستقیم که روایتگر زندگی کسی باشد، نه! میتواند قصه واقعی هرکسی باشد. این نمایشنامه بازخوانی نمایشنامه «قویتر» استریندبرگ است. بخشی از ایده استریندبرگ بزرگ را گرفتهام و قصه و نمایشنامه خودم را بر آن اساس بنیان گذاشتهام. زنهای تحقیرشدهای که در تمام عمرم دیدهام در این شخصیت؛ خانم ایکس، تبلور یافتهاند؛ زنهایی به فراموشی سپردهشده، فداشده، ازبینرفته و رنجور از سرکوبها، ندیدهشدنها و تنهایی، تنهاییای عظیم؛ زنهایی شبیه نزدیکترین آدمها به ما، در خانواده من و ما! خانم ایکس قصهای چند روایتی است و برای رویصحنهرفتن قصه پیچیدهای دارد، به اختصار اگر بخواهید قصه را سرراست تعریف کنید، چه خواهید گفت؟ این نمایشنامه روایتگر زنی در سه موقعیت مختلف از زندگیاش است؛ زنی در مصاف با کار، همسر و زندگی. بحران زنبودن در جامعهای مردسالار با تکگوییهای این زن؛ خانم ایکس، روایت میشود. زنی که هویت و وجودش انکار شده و تنها به نام خانم ایکس میشناسندش. زنی درگیر مادام و مدام کابوسهایی که او را آزار میدهند. فکر میکند شوهرش به او خیانت کرده و با زن دیگری در ارتباط است. از کارش، زندگیاش و روزمرهاش خسته و دلزده است و نهایتا در برزخی گرفتار است که گویی راه فراری از آن ندارد. واقعیت این است که تا این نمایش دیده نشود و مخاطب با تمام وجود در زندگی این زن زندگی نکند، متوجه تمام قصه خانم ایکس نخواهد شد. چرا برای این اجرا تماشاخانه «دا» را انتخاب کردهاید؟ من نمایشهای مختلفی را در این تماشاخانه دیده بودم. همیشه اتمسفر و فضای خاص این تماشاخانه، سوای تمام نقصها و ضعفهای اساسیای که دارد، مرا مجذوب خود میکرد. این اتمسفر و فضای خاص سردابهای در نهایت باعث شد تا این نمایشنامه را از ابتدا برای این مکان متفاوت بنویسم و همهچیز براساس این مکان خاص طراحی، نوشته و اجرا شد. این تماشاخانه با شرایط خاصی که دارد، اگر درست و براساس یک تعریف دقیق و برای اجراهای تجربی و آوانگارد در نظر گرفته شود، میتواند یکی از تاریخسازترین سالنهای تئاتری ما شود. این مستلزم اراده و نگرش مدیریتی مدیران این سالن خاص و متفاوت است. عاطفه پاکبازنیا، مترجم و پژوهشگر، همسر شماست. سابقه ایشان در بازیگری چه بوده و چطور برای یک بازی سنگین تکنفره به ایشان اعتماد کردید؟ در همان سالهای دانشجویی عاطفه بهعنوان بازیگر در چند نمایش به کارگردانی من بازی کرد و بعد هر دو به سمت مکتوبات ادبی و تئاتری رفتیم و از صحنه دور شدیم. در نمایش روزن که پیشتر گفتم در تئاتر شهر استکهلم روی صحنه بردیم، عاطفه هم نقشی را بازی کرد. درخشش او در این نقش و قدرت بیان و بازیاش بهواقع مرا متعجب کرد. از همانجا تصمیم گرفتم که از این پتانسیل بالا برای نقشها و نمایشهای دیگر هم استفاده کنم و اولین همکاری رسمی ما در ایران بهعنوان کارگردان و بازیگر، در این نمایش اتفاق افتاد. این نمایش که چیزی حدود یک ساعت است، با قدرت بازی عاطفه و همراهی همکاران خوب و حرفهای دیگرم روی صحنه جان گرفته است، اما نقش عاطفه در ساخت این فضای وهمگون و خاص انصافا نقشی پررنگ و مهم است. البته باید اعتراف کنم که این نقش برای عاطفه نوشته شده و در حین تمرینها هم بارهاوبارها ویرایش شده و تغییر کرده تا به متنی مناسب برای صحنه و بازی بازیگر آن بدل شود. از آنجا که عاطفه پاکبازنیا را تئاتریها بهعنوان مترجم آثار نمایشی میشناسند، این اجرا یک محک جدی براي بخش دیگری از تواناییهای او است؛ بخشی سخت و جذاب که ماندن در این حرفه قطعا استعداد و شعور و درک بالایی میخواهد. ایمان دارم که با بازی عاطفه در این نمایش، یک بازیگر قدرتمند و باشعور به تئاتر ما معرفی شده است. مهمترین ویژگی جذاب خانم ایکس برای مخاطب چه خواهد بود؟ خانم ایکس قصه هر زنی میتواند باشد. فرقی نمیکند زن ایرانی یا خارجی! هر زنی که از سوی جامعه و نزدیکانش نادیده گرفته شده و همهچیزش؛ حتی نامش را هم کسی نمیداند! زنانی که به آنها خیانت شده یا توهم خیانتشدن به خود را دارند. در اجرای این نمایش سعی کردهام تا با فضایی پرکنتراست و اکسپرسیونیستی ذهنیت زن را بیرون بکشم و آن را چون آینهای در برابر مخاطب بگذارم. امیدوارم این اتفاق بهدرستی افتاده باشد و ذهن مخاطب ما پس از مدتها درگیر فضا و اتمسفر و داستان خانم ایکس باشد، امیدوارم!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.