مزیتها و معایب هواپیماهای مسافربری روسی
انتخاب تازه آسمان ایران
محمدحسین جهانپناه
چندی پیش، پس از اماواگرهای فراوان خبر رسید که شرکت روسی سوخو در حال نهاییکردن تفاهمی برای تحویل تعداد نامشخصی هواپیمای سوپرجت صد به شرکت یا شرکتهایی در ایران است؛ تفاهمنامه پرحاشیهای که موافقان و مخالفان زیادی دارد. ضمن آنکه بعید نیست ناخرسندی روسها از سفارشندادن هواپیماهای روسی از سوی ایران پس از خرید هواپیما از ایرباس و بویینگ به سرعتگرفتن روند این توافق کمک کرده باشد. طبیعتا اینجا سؤال اصلی این است که آیا از اساس هواپیماهای مسافربری جدید روسی، انتخاب خوبی برای ایران هستند؟ حقیقت این است که جدا از تمامی این حاشیهها، سوپرجت صد بهلحاظ نظری، هواپیمای بدی نیست. این هواپیما که تا حدود زیادی با استانداردهای غربی ساخته شده، بهترین چیزی است که روسها تاکنون برای بازار هواپیماهای مسافربری ساختهاند. سوپرجت صد اولین هواپیمای مسافربری کاملا جدید روسیه پس از دوران جنگ سرد شمرده میشود. طراحی هواپیما ماحصل کنسرسیومی بینالمللی از شرکتهای مختلف غربی است که در ساخت آن با طرف روسی همکاری داشتهاند. خود هواپیما اولین تجربه شرکت سوخو (یکی از غولهای بزرگ طراحی جتهای جنگی روسیه و شوروی سابق) در ساخت هواپیماهای مسافربری است. سوخو در فازهای مختلف برنامه ساخت هواپیما نیز، از مشورت بویینگ برخوردار بوده است. موتور هواپیما را کنسرسیومی روسی/ فرانسوی ساخته، اویونیک پرواز آن را شرکت فرانسوی تالس طراحی کرده، واحد قدرت کمکی (APU) آن از سوی هانیول تأمین شده و طراحی کابین را هم شرکت آمریکاییB/E Aerospace برعهده داشته است. همه اینها موجب شدهاند که سوپرجت صد تجربهای کاملا متفاوت از هواپیماهای پیشین ساخت روسیه باشد که شرکتهایی مثل ایلوشین و توپولف آنها را ساختهاند. از منظر اقتصادی ابتدا باید بدانیم که این هواپیما برخلاف باور بسیاری، رقیب هیچکدام از محصولات ایرباس یا بویینگ نیست. درواقع این هواپیمای صدنفره در کلاس هواپیماهایی مثل فوکر صد طراحی شده و جت مسافربری منطقهای شمرده میشود؛ بازاری که امروزه مهمترین رقیبانش محصولات شرکتهای امبرائر برزیل، بامباردیر کانادا و میتسوبیشی ژاپن بهشمار میروند. قیمت پایه این هواپیما 30 تا 35 میلیون دلار است که در مقایسه با قیمت ۴۰ تا ۶۰ میلیون سری ای جت امبرائر و 70میلیونی بامباردیر برای هواپیماهایی در همین کلاس طبیعتا بسیار پایینتر به نظر میرسد. علاوهبراین سوخو مدعی است هزینه کیلومتر صندلی آن (هزینهای که هواپیما به ازای هر صندلی در کیلومتر روی دست شرکت مصرفکننده میگذارد)، با نسبت مشخصی کمتر از نزدیکترین محصول غربی ساخت امبرائر است. از نظر ایمنی هم اگرچه تاکنون از روی بدشانسی، یک حادثه مرگبار داشته و همین اواخر هم بهخاطر نقص فنی زمینگیر شده بود، اما همچنان نسبت به عرف هواپیماهای مسافربری امروزی، هواپیمایی ایمن بهشمار میرود خصوصا که در سال گذشته میلادی تأییدیه ایمنی هوایی اروپا را نیز از آژانس ایمنی هوایی این اتحادیه دریافت کرد. این تأییدیه عملا اجازه پرواز این هواپیما در حریم هوایی کشورهای اروپایی بهشمار میرود. با حساب اینهمه مزایا بهلحاظ نظری، طبیعتا نباید کسی مخالف چنین هواپیمایی باشد، پس مشکل کجاست؟ مشکل در حقیقت پشت صورتمسئله جذاب این هواپیمای روسی پنهان شده است. حقیقت این است که سوپرجت صد با وجود پشتیبانی سنگین سیاسی و اقتصادی دولتی در بازارهای بینالمللی، با اقبال چندانی مواجه نشده است. در طول ششسالی که از آغاز تولید این هواپیما میگذرد، سوخو و شرکای خارجی آن نتوانستند برای این هواپیما مشتریان مهمی در خارج از روسیه پیدا کنند. بیش از 70 درصد از ۱۲۰ هواپیمایی که تا به امروز ساخته شده به شرکتهای روسی فروخته شده است. مهمترین خریداران خارجی این هواپیما، شرکتهایی از هند و مکزیک بهشمار میروند. به علاوه روسها به طور سنتی شهرت چندان خوبی در زمینه پشتیبانی پس از فروش ندارند؛ خصوصا که سوپرجت صد اولین هواپیمای مسافربری سوخو است که طبیعتا در این بازار هنوز بیتجربه شمرده میشود. مشکل بعدی، زنجیره تأمین قطعات یدکی گسترده این هواپیما به دلیل انبوه شرکای خارجی آن است، آنهم در شرایطی که روسیه بر سر چالش اوکراین روابط متزلزلی با اتحادیه اروپا و آمریکا دارد. این موضوع موجب میشود کمترین چالشی در این رابطه به صورت بالقوه برای این زنجیره عریضوطویل مشکل ایجاد کند. درعینحال سوخو برخلاف غولهای بزرگی مثل ایرباس، بویینگ یا حتی امبرائر و بامباردیر صاحب شبکه وسیعی در سطح جهان برای نگهداری، تعمیر و تأمین قطعات هواپیماهای خود نیست. این یعنی زمان و مکان سرویسهای دورهای یا اضطراری این هواپیما میتواند با محدودیتهای زیادی خصوصا برای انجام آنها در داخل کشور مواجه شود؛ بهعنوانمثال توپولف 154 خصوصا در زمینه بازرسی و تعمیرات دورهای با چنین محدودیتهایی مواجه بود. در مورد خاص ایران مشکل دیگری هم وجود دارد. اگرچه برخی شرکتها و واسطههای ایرانی، از مدتها قبل بیصبرانه منتظر آمادهشدن شرایط برای واردکردن این هواپیما بودهاند، اما حتی آنها هم تأیید میکنند که مشتریان ایرانی، به درست یا نادرست چندان دید مثبتی نسبت به هواپیماهای روسی ندارند. تجربه بد توپولف ۱۵۴ (که البته تمام روند خروج اجباری آن از خدمت، حاصل سوءتفاهمی عامیانه از سوی مدیران و قانونگذاران بود) همچنان در خاطره جامعه زنده است؛ هواپیمایی که در اصل نه بهخاطر مشکلات ایمنی که به دلیل کابین ناراحت و پرسروصدای خود و انتظارات اشتباه شرکتهای ایرانی از آن و همچنین چندین سانحه ناگوار نهچندان مرتبط با مسائل فنی با تصویری بد از خاطره مردم ما خارج شد و حالا سخت میتوان این تصویر را برای هواپیماهای جدید روسی تغییر داد، اما مشکل مهمتر، سیاسیبازی گستردهای است که به نظر میرسد یکی از عوامل تأثیرگذار پشت این خرید احتمالی باشد. تصمیمات سیاسی در حوزه هوانوردی و اقتصاد در ایران، هیچگاه به عاقبت خیری منتهی نشده است. اینکه چنین هواپیمایی برای خرید شرکتها مناسبت است یا نه، نباید از طریق درگاههای دیپلماتیک طرفهای روسی یا ایرانی با درنظرگرفتن معادلات خاص سیاسی به نتیجه برسد. در یک الگوی منطقی، این شرکتهای هواپیمایی هستند که باید براساس مناسبات خود با شرکای مختلف خارجی، صرفه اقتصادی، نیاز مسافران و مسیرهایی که در آنها فعالیت میکنند، هواپیماهای مناسب خود را انتخاب کنند. شایان ذکر است که روسیه این روزها علاوه بر سوپرجت صد، پروژه دیگری برای ساخت هواپیمای مسافربری بزرگتری موسوم به «امسی-۲۱» از سوی شرکت ایرکوت و یاک در دست توسعه دارد که اولین پیشنمونه آن امسال رونمایی شد و سال آینده پرواز خواهد کرد و در شرایطی مشابه با «سوپرجت 100»، امید زیادی به بازار کشورهای درحالتوسعه و شرکتهای کوچک هواپیمایی همانند بیشتر شرکتهای ایرانی دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.