دلارهاي نفتي عربستان و قطر به جيب آمريكا و اتحاديه اروپا ميرود
تجارت بيسابقه اسلحه در خاورميانه
رضا محمدیاری . سعیده شفیعی
مؤسسه «سیپری» (SIPRI) یا «مؤسسه تحقیقات صلح بینالمللی استکهلم» (Stockholm International Peace Research Institute) از سال 1966 درخصوص جنگ، خریدوفروش تسلیحات نظامی و کنترل استفاده از سلاح به بررسی و مطالعه میپردازد. گزارش اخیر این مؤسسه درخصوص هزینههای نظامی در کشورهای جهان نشان میدهد رشد خرید تسلیحات در منطقه خاورمیانه در پنج سال اخیر درخور توجه بوده؛ بهطوریکه این افزایش از زمان جنگ سرد بیسابقه است. در یادداشت حاضر ابعاد مختلف این موضوع بررسی شده است.
شواهد آماری حجم تجارت تسلیحات نظامی به طور مداوم از سال 2004 در حال افزایش بوده است نمودار شماره (1). براساس جدیدترین گزارش منتشرشده از سوي مؤسسه تحقیقات بینالمللی صلح استکهلم (SIPRI)، تجارت اسلحه در دوره 11-2007 نسبت به دوره 16-2012 معادل 8.4 درصد افزایش یافته است که بخش عمده این افزایش مربوط به منطقه خاورمیانه است. انجمن کنترل تسلیحات سازمان ملل با هراسی بزرگ نگران رشد فروش تسلیحات به منطقه خاورمیانه است؛ چراکه این امر منجر به گسترش و افزایش بهکارگیری انواع تسلیحات پیچیده نظامی در منطقه خواهد شد. آسیا؛ بزرگترین واردکننده براساس جدیدترین گزارش مؤسسه سیپری، تجارت تسلیحات نظامی در این دوره پنجساله بیش از هر زمان دیگری پایان جنگ سرد بوده است. واردات تسلیحات نظامی در دوره 16-2012 قاره آسیا و اقیانوسیه 7.7 درصد رشد داشته است که این رقم بالغ بر 43 درصد از کل واردات جهانی تسلیحات را شامل میشود. هند بزرگترین واردکننده ادوات و تجهیزات نظامی در دوره مذکور است که 13 درصد از کل این رقم را به خود اختصاص داده است. رشد واردات این کشور در دوره 16-2012 نسبت به سالهای 11-2007 حدود 43 درصد بوده است که حتی از چین و پاکستان هم پیشی گرفته است. رشد واردات کشورهای جنوب شرق آسیا 6.2 درصد بوده است. کشور ویتنام رشد 202 درصدی در این دوره نشان داده است که این کشور را از بیستونهمین کشور واردکننده تسلیحات به دهمین کشور ارتقا داده است. خاورمیانه؛ واردات دوبرابری واردات تسلیحات کشورهای منطقه خاورمیانه در دوره 16-2012 نسبت به دوره 11-2007 رشد 86درصدی نشان میدهد که این رقم بالغ بر 29 درصد از کل واردات جهانی در دوره مذکور است. برایناساس، عربستان سعودی و قطر، بزرگترین واردکنندگان ادوات نظامی در منطقه بودهاند. در پنج سال گذشته اغلب کشورهای منطقه خاورمیانه واردات تسلیحات نظامی پیشرفته را از آمریکا و اتحادیه اروپا افزایش دادهاند. با وجود افت قیمت نفت در این دوره، درگیریهای شدید منطقهای، عامل افزایش درخواستهای روبهرشد برای واردات سلاح در دوره مذکور بوده است. عربستان سعودی عربستان سعودی دومین کشور واردکننده تسلیحات نظامی در جهان در دوره 16-2012 بوده است که 212 درصد افزایش نسبت به دوره 11-2007 نشان میدهد. تنها در سال 2015، عربستان سعودی به دلیل حمله به یمن و مسلحکردن تروریستهای منطقه در عراق و سوریه 9میلیاردو 300 میلیون دلار تسلیحات خریداری کرده است که این رقم نسبت به سال قبل از آن 50 درصد رشد نشان میدهد. از این میزان، 800 میلیون دلار صرف خرید جنگندههای اف-35 و انواع موشکهای هوابههوا، هوابهزمین و سطحبهسطح شده است. قطر براساس گزارش مؤسسه سیپری، در دوره 16-2012 نسبت به دوره 11-2007، واردات اسلحه قطر 245 درصد افزایش یافته است. در سال 2016، قطر قراردادی 11میلیارددلاری را با پنتاگون (وزارت دفاع آمریکا) منعقد کرد تا بالگردهای تهاجمی آپاچی و سامانههای دفاع هوایی ژاولین و پاتریوت را خریداری کند. قطر امیدوار است شمار بزرگی از جنگندههای اف-15 را خریداری و جایگزین ناوگان قدیمیتر جتهای جنگنده میراژ فرانسه کند. سایر واردکنندگان در قاره آفریقا، الجزایر بزرگترین واردکننده تجهیزات نظامی با 46 درصد از کل واردات این قاره بوده است. در صحرای آفریقا، نیجریه، سودان و اتیوپی به علت درگیریهای مداوم داخلی از واردکنندگان بزرگ تجهیزات نظامی هستند. صادرکنندگان عمده براساس گزارش مؤسسه سیپری، در دوره 16-2012، یکسوم کل صادرات تسلیحات نظامی جهان از سوي ایالات متحده انجام گرفته است که نسبت به دوره 11-2007، رشد 21درصدی نشان میدهد. آمار نشان میدهد تقریبا نیمی از این تسلیحات به خاورمیانه وارد شده است. آمریکا بزرگترین عرضهکننده تسلیحات عمده نظامی در جهان است که به بیش از صد کشور جهان تجهیزات نظامی صادر میکند. هواپیماهای جنگنده پیشرفته با موشکهای کروز و دیگر تسلیحات هدایتشونده دقیق و سیستمهای پدافند دفاع هوایی سهم درخور توجهی از صادرات اسلحه آمریکا را تشکیل میدهند. روسیه 23 درصد از کل صادرات تسلیحات نظامی جهان را در مدت مذکور بر عهده داشته است. براساس این گزارش، 70 درصد از کل صادرات تجهیزات نظامی روسیه در دوره 16-2012 به چهار کشور هند، ویتنام، چین و الجزایر بوده است. در دوره مذکور، آلمان و فرانسه بهترتیب با 6 و 5.6 درصد پس از روسیه سومین و چهارمین صادرکنندگان ادوات نظامی در جهان بودهاند. سهم چین از کل صادرات تسلیحات نظامی از 3.8 درصد در دوره 11-2007 به 6.2 درصد در دوره 16-2012 افزایش یافته است. درحالحاضر صادرات تسلیحات نظامی فرانسه ممکن است بهزودی پایان یابد زیرا این کشور یکسری قراردادهای عمده برای پنج سال آینده امضا كرده است. با وجود افزایش صادرات اسلحه، صادرات تسلیحات آلمان با 36 درصد کاهش در دوره 16-2012 نسبت به دوره 11-2007 مواجه شده است. هزینه نظامی براساس گزارش مؤسسه سیپری، آمریکا با 596 میلیارد دلار در سال 2015 بیشترین هزینه نظامی در جهان را به خود اختصاص داده است که این رقم معادل شش درصد از کل هزینه بخش نظامی در جهان است. چین، عربستان و روسیه بهترتیب با 215، 87 و 66 میلیارد دلار در رتبههاي دوم تا چهارم قرار دارند. در مجموع 15 کشور، حدود 81 درصد از کل هزینه نظامی جهان را به خود اختصاص دادهاند. براساس گزارش این مؤسسه، هزینه نظامی ایران در سال 2015 بالغ بر 12میلیارد دلار (همردیف با لهستان و اسپانیا) بوده است که در مقایسه با کشورهای منطقه رقم درخور توجهی محسوب نميشود. جمعبندی در سالهای اخیر با بالاگرفتن تنش در منطقه، رشد هزینه دفاعی در کشورهای خاورمیانه بهويژه در عربستان و قطر، چشمگیر بوده است. این رشد در شرایطی رخ داده است که قیمت نفت در چند سال اخیر کاهشی بوده اما این موضوع بر سیاست افزایش خرید تسلیحات اثری نداشته است. سازمانهای امنیتی آمریکا در گزارشهای خود اعلام کردهاند جنگهای نیابتی خاورمیانه میتواند سالها به طول بينجامد که این امر سبب خواهد شد کشورهای درگیر منطقه به خرید تسلیحات گرانقیمتی همچون جنگندههای اف-35 (که گرانبهاترین موجودی زرادخانه تسلیحاتی آمریکا در آینده محسوب ميشود) هرچه بیشتر علاقهمند شوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.