حرف حساب انتخاباتی با مردم
محمد صادقی
1. گفتوگو چنانکه در نوشتهها و گفتههای اندیشمندان آمده است، مکالمهای هدفمند برای حل مسئله یا رفع مشکلی نظری و عملی و کوششی است برای دستیابی به حقیقت و گامی در مسیر شناخت دیگری. در کتاب «راهی به رهایی» که مفهوم گفتوگو بهخوبی توضیح داده شده و با دقت از مفاهیم دیگر (گپزدن و جروبحث) تفکیک شده، میخوانیم: «گپزدن مکالمهای است که مهمترین خصیصهاش بیهدفی است و چون بیهدف است، سرسری و بدون اعتنا و دقت، پیوسته و بیوقفه و با سرعت نامتناسب انجام مییابد... . جروبحث، البته، هدفمند است؛ ولی هدف آن اثبات برتری خود بر دیگری، از راه حمله به او و دفاع از خود برابر حملات او است... . گفتوگو مکالمهای است که در آن شرکتکنندگان برای رسیدن به هدفی واحد و مشترک که حل یا رفع مسئله یا مشکل مبتلا به همهشان است، به فهم و نقد سخن یکدیگر میپردازند. در فرایند گفتوگو، فهم سخن تو زمینهساز نقد آن سخن از سوی من میشود و نقد من سبب میشود که تو یا مدعای خودت را واضحتر کنی یا دلیل خودت را قویتر». اگر درباره همین چند خط کمی بیندیشیم، نیاز به توضیح نیست که جامعه ما با جامعهای گفتوگومحور فاصله زیادی دارد. یکی از نقصهای بزرگ فرهنگی ما هم شکلگیری فضاهای غیرگفتوگویی است که در همه زمینهها آسیبزا و تنشآفرین است. 2. موضوع گفتوگو در عرصه سیاست که همواره با مسئلهها و مشکلهایی مواجه است و به راهحلها و گرهگشاییهایی نیاز دارد، هم بسیار اهمیت مییابد. در ایران، هنگامی که ماههای نزدیک به انتخابات فرا میرسند، سیاستپیشگان از گفتوگو با جامعه سخن میگویند و فضاهای رقابتی مجال بیشتری برای بحث و مناظرههای سیاسی پدید میآورد. فضای رقابتی بین گروهها و اردوگاههای سیاسی، موجب میشود تا مسائل، مشکلات و گرفتاریها بیشتر و صریحتر مطرح شوند و پرسش و پاسخهای سیاسی در کنار دعواها و جروبحثهای تندوتیز فضای سیاسی را شکل میدهند؛ اما شاید کمتر خبری از گفتوگوهای سیاسی در کار باشد؛ زیرا وقتی چنین روحیهای در ما وجود ندارد و آموزشی هم برای استقرار فرهنگ گفتوگو در کار نبوده، چنین انتظاری به طور کلی بیمعناست. واقعیت این است که نیروهای سیاسی وقتی در مناظرهها و بحثهای انتخاباتی شرکت میکنند، کمتر از طرحها و برنامههای خود حرف میزنند؛ بلکه بیشتر با تکیه بر چند واژه یا جمله به میدان میآیند که در جایگاه شعار انتخاباتی پذیرفتنی است؛ هرچند چنین به نظر میرسانند که گویی این چند واژه یا چند جمله برآمده از طرحها، برنامهها و مطالعههای دقیقی است! شعارهایی که بهسرعت ایجاد جذابیت کرده و بهسرعت هم جذابیت خود را از دست میدهند. بههرحال، در ماههای نزدیک به انتخابات، فضای سیاسی کشور خبرسازتر شده و موجی از بحثها و اظهارنظرهای سیاسی به راه میافتد. مردم نیز خبرها و رخدادهای سیاسی را بیشتر زیر نظر گرفته و همچنین فضایی مییابند تا خواستههای خود را با صدای بلندتری مطرح کنند. نقش رسانهها و آزادی رسانهها نیز در عمقبخشیدن به چنین فضایی بسیار مؤثر است؛ زیرا آنان اگر بتوانند خواستهها و اعتراضها را بازتاب دهند و به وظایف و مسئولیتهایی که برای آنها در دموکراسی تعریف شده، عمل کنند، دریچههای گشودهشده در چارچوب فعالیتهای سیاسی، گشودهتر میشوند. هنگامی که همه شهروندان، چه موافق، چه مخالف و با هر دیدگاه و گرایشی بتوانند در فضایی عدالتمحور (که جا و مجال برای شرکت فعالانه همگان در عرصه عمومی فراهم باشد) به بحث، نقد و مناظره بپردازند، از یک سو احتمال بروز رفتارهای تند و خشمگینانه که نتیجه سرخوردگی و ناامیدی است، بسیار کاهش مییابد و از سوی دیگر، نظم عمومی با مشارکت شهروندان تقویت میشود و زمینه برای گفتوگو و شنیدن سخن یکدیگر بیشتر فراهم میشود. بیتردید آزادی پیامدهایی هم در پی دارد و این نکته عجیبوغریبی نیست که به خاطر ترس از پیامدهای آن، محدودکردن آزادیها راهکار اول و آخر شمرده شود؛ زیرا با آزادی بیشتر میتوان بسیاری از نگرانیها و دلواپسیها را بهتدریج پشت سر گذاشت. براساساین وقتی از آزادی سخن میگوییم، باید آزادی را در معنای کامل آن در نظر داشته باشیم؛ یعنی آزادی همه گروهها، نگرشها، گرایشها و... که این موجب میشود فضا برای همگان فراهم باشد. وقتی فضا برای همگان فراهم باشد و عرصه عمومی شادابی یابد، از میزان تنش، درگیری و خشونت هم کاسته خواهد شد. 3. شوربختانه مرزبندیها و فاصلهگذاریها در جامعه ما بسیار پررنگ است و البته فضای سیاسی را هم در بر میگیرد. برای نمونه گاهی از تقسیمبندی شهروندان سخن به میان میآید که خود مانعی بزرگ برای ایجاد فضایی گفتوگویی است. فضای گفتوگویی زمانی شکل میگیرد که اصل برابری رعایت شود و حقوق شهروندان به بهانه تفاوتهایی که در نگرش، باور، سلیقه و... دارند، نادیده گرفته نشود. در نظر داشته باشیم که شادابی فضای سیاسی با میزان آزادی سنجیده میشود و آنچه این شادابی را افزایش و گسترش میدهد، ایجاد زمینههایی برای گفتوگو است. در بیشتر رقابتهای انتخاباتی در ایران، ما با موجی از بیاخلاقیها و بدرفتاریها مواجه هستیم که در تهمتزدنها، فحشدادنها، دروغگوییها و... به اوج میرسد و در عمل جایی و فضایی برای گفتوگو باقی نمیگذارد؛ درحالیکه کشور نزدیک به چهار دهه است که بیش از هر چیزی با تکیه بر شعارهای اخلاقی و معنوی اداره میشود. شوربختانه جایگاه اخلاق در مناظرهها، رقابتها و بحثهای سیاسی بسیار ضعیف است و حمله به دیگری، ناسزاگویی، داد و فریاد و گونههای مختلف رفتارهای خشن به جای استدلالگرایی نشسته است. همچنان که وارد فضای رقابتهای انتخاباتی میشویم، انتظار مردم این است که گروهها و جریانهای سیاسی در گفتوگوهایی که میان خود و با مردم دارند، با تکیه بر طرحها، برنامهها و از همه مهمتر با ارائه کارنامههای سیاسی خود سخن بگویند. به نظر میرسد شفافترکردن این موضوعها غیر از اینکه مجال کمتری برای جروبحثها، دعواها و «پرداختن به شِبه مسائل» میگشاید، زمینه بداخلاقیهای سیاسی را هم کاهش میدهد. شادابی سیاسی بدون مشارکت عمومی (و نه فقط در روز انتخابات) امکانپذیر نیست و آنچه مشارکت را افزایش میدهد، فضای باز و آزادی است که همه بتوانند از حق آمدن به صحنه سیاسی برخوردار باشند و همچنین بتوانند فعالیتهای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی خود را در چارچوب انجمنها، نهادها و حزبها شکل داده و عمق ببخشند. فضای رقابتهای انتخاباتی که گویای چند و چون فضای سیاسی هر کشوری است، هرچه بازتر و گشودهتر باشد و به سمت گشودگی بیشتر پیش برود، شادابی سیاسی بیشتری را نیز به ارمغان خواهد آورد؛ اما در زمان پیشرو آنچه اهمیت دارد، چگونگی سخنگفتن با مردمی است که با وجود مشكلات در انتظار چند کلمه حرف حساب هستند و آیندهای بهتر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.