در پشت صحنه جنگ
محمدحسن خدایی
همچنانکه داوید لسکو در کتاب «هنر نمایشنویسی جنگ» متذکر میشود «جنگ که بهنظر میرسد هرگز تئاتر غربی را ترک نکرده و پیوسته یکی از عوامل ممتاز آن را تشکیل داده، همیشه هم بهعنوان یک عمل نمایشی از صحنه غایب بوده است». همان نکتهای که میتوان در نمایش «برای کلاه آهنیها» هم مشاهده کرد. روایتی در باب جنگ و مصیبتهایش در غیاب بازنمایی بیواسطه جنگ. فاصلهگرفتن از بازنمایی جنگ برای تأمل انتقادی در باب آن. غیاب صحنه جنگ و ظهور پشت صحنه آن. نمایش ایستاده است بر آستانه، بر مرز و انتقال تأکید دارد؛ جنگ و پشت صحنه جنگ، زندگان و مردگان. فیزیک و متافیزیک. روایت آستانهای از عدهای سرباز درگیر جنگ. سربازانی که بهتازگی کشته شده و در فضایی برزخگونه، به انتظار انتقال به «جهان پس از این» هستند. جهانی که نمایندهاش در فرم فرشته، سوار بر سفینهای فضایی، نازل شده تا امکان انتقال را فراهم کند. سربازانی که نه فاتح هستند و نه مغلوب. فضای برزخی نمایش، با جایگاهزدایی از برنده و بازنده جنگ، هر دو طرف ماجرا را در موقعیتی برابر قرار داده و فقدان پیروزی و شکست را بازتاب میدهد. نمایش «برای کلاه آهنیها» موضعی ضدجنگ دارد، با لحنی کمدی و زمان و مکان نامعلوم. اما بهنظر میآید در غیاب تعین تاریخی و جغرافیایی و در عدم اتصال نمایش به یکی از نبردهای تاریخی، روابط شخصیتها و موضع ضدجنگ نمایش، گرفتار سردرگمی و بلاتکلیفی است. اصولا درگیرشدن با امر تاریخی، احتیاج به کلنجاررفتن موشکافانه با انبوهی متون مختلف دارد، بیدردسرترین کنش، همین بازنمایی فضاهای نامتعین غیرتاریخی است که در بیمکانی و بیزمانی روایت میشوند و ادعای یونیورسالبودن دارند. اما میتوان این نکته را هم متذکر شد که برای هر روایت انتقادی و ضدجنگ، درگیرشدن انضمامی و مفهومی با یک موقعیت تاریخی مشخص میتواند راهگشا و امر رادیکالی باشد. ازقضا کارکردن با محدودیتهای روایات تاریخی در قبال جنگ و... امکان گشودن انتقادی افق پیشِروست؛ نکتهای که بههرحال، این روزها کمتر از آن میتوان سراغ گرفت. «برای کلاه آهنیها»، محصول آن نوعی از نظام زیباشناسی است که امر تاریخی را کنار زده و ساختن جهانی یکسره تازه را امکانپذیر میداند؛ جهانی که از رازورزی و وهمناکی مرگ، بیبهره است و لحن کمدی و فانتزی آن، سویههای انتقادیاش را کماثر کرده است. بیشک میتوان به امکانهای تازه در قبال ایده جذاب متن، با روایتی تازه و تخیل بیشتر امید بست؛ اگر که دست از محافظهکاری بکشیم در خلق فرم و محتوای تازه.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.