|

فرشته‌ای بر بالای شانه

سیدرضا تهامی: ایده رویارویی مجدد امنیتی- انقلابی در دوران پس از تغییر (به‌نفع انقلابی)، دوتایی جذاب و ایده قابل‌گسترشی را در اختیار سینما و تئاتر قرار می‌دهد که هنرمند علاقه‌مند به بحث‌های اجتماعی- سیاسی، به‌سختی می‌تواند خود را از چنگ آن رها کند، اما چنین ایده‌ای مار خوش خط‌وخالی است که راه‌آمدن با آن به‌ظرافت و توانمندی بسیار نیاز دارد. زیرا به‌راحتی می‌تواند تبدیل به یک کار شعاری و بی‌مایه شود. درواقع اگر بخواهیم سریال‌ها و فیلم‌های شبه‌انقلابی را که پس از هر تغییر اجتماعی ساخته می‌شود، کنار بگذاریم، با چند رویکرد مختلف در این‌گونه آثار روبه‌روییم: رویکردی که به وجه سیاسی در این دوتایی نظر دارد، نگاهی که وجوه اجتماعی این دوتایی را پس از تغییر ارزیابی می‌کند و بالاخره توجهی که به فرد و هویت خاص و درونیات آن دو نفر تشکیل‌دهنده دوتایی می‌شود. در این زمینه اثری که به کار بسیار حرفه‌ای کیانیان در حرفه‌‌‌ای نزدیک‌تر است «زندگی‌ (های) دیگران»، اثر فیلم‌ساز آلمانی فون دونرس‌مارک است که 10 سال پیش ساخته شد و به این قضایا در آلمان شرقی اواسط دهه 80 می‌پرداخت. هم در «زندگی دیگران» و هم حرفه‌- ای با تعقیب‌کننده - بازجویی روبه‌رو هستیم که پس از تغییرات اجتماعی با قربانی سابق خود در حالی دیدار می‌کند که حالا آن «انقلابی» به موقعیت بهتری رسیده و آن فرد «پلیس» در مراتب پایین جامعه قرار گرفته است و در هردو این آثار، شنود و ضبط حرف‌های مخالفان در آن زمان و اهمیتی که محتوای آن در زمان فعلی پیدا می‌کند، محور پردازش داستان هستند. اما نکته بسیار مهمی در مقایسه میان آن فیلم آلمانی (که اتفاقا جایزه اسکار بهترین فیلم خارجی را هم گرفت) و اثر حرفه‌-ای وجود دارد؛ اینکه نمایشی یک‌ساعته با حداقل امکانات و سه، چهار بازیگر و مشتی کتاب و یک میز و صندلی و دو چمدان پر از خرت‌وپرت و خرده‌ریز دیگر می‌تواند چند پله بالاتر از فیلمی پر از امکانات قرار گیرد، آن‌هم فیلمی که به دلیل خط مسلط سیاسی فیلم که اساسا تبلیغ نقش «قهرمانانه» و موفق سازمان سیا در ایجاد و هدایت ناراضیان بلوک شرق است، از امکانات بسیار بهتر رسانه‌ای و مالی تغذیه شده است. «زندگی دیگران» از چند موضوع تماشاگرپسند برای پیشبرد خطش استفاده می‌کند. (آن‌هم به‌نوعی کاملا سیاسی و یک‌طرفه و در خدمت تبلیغ سفارش‌دهنده آمریکایی) و اصلا ماجرای فیلم بر مبنای مثلث (درواقع مربع) عشقی و سوءاستفاده و چشم به ناموس و... و اینها پیش می‌رود، نه مسائل درجه اول اجتماعی. به‌نحوی‌که حتی دفاع از حق شهروندی شنودنشدن نیز انگار در خدمت جلوه‌گری همین موضوع‌هاست. اما متن به‌شدت حرفه‌ای حرفه‌-ای که نمی‌دانم چه اندازه‌اش به نویسنده آن (کواچویچ) برمی‌گردد و چه سهمی از آن متعلق به کیانیان است، تلاش دارد با ظریف‌ترین نقب‌ها از دوتایی مأمور- انقلابی به زوایای پنهان ذهنیت‌های آدمیان برسد و در این مسیر، یکی‌یکی، همه آنچه مسلم فرض می‌شود دچار تزلزل می‌شود. در چنین نگاه ظریف و موشکافانه‌ای که بر متن حاکم است و در نتایج درخشانی که از آن به بار می‌آید، می‌توان مهر و نشان رضا کیانیان را به وضوح مشاهده کرد. اساسا متن حرفه‌ای حرفه‌-ای، مأمور- انقلابی را از محدوده یک واقعه مشخص تاریخی (یوگسلاوی زمان مارشال تیتو) فراتر می‌برد و آن را همه‌جایی می‌کند. اما مهم‌ترین امتیاز حرفه‌-ای طنز بسیار قوی درونی آن است که همراه با طنز آشکار حتی بار اصلی محتوایی نمایش را برعهده می‌گیرد. تیا، انقلابی سابقی که حالا مدیرکل شده است، خود را داستان‌نویس و شاعر و... می‌داند اما فقط دو کتاب چاپ کرده است؛ یک مجموعه داستان و یکی هم شعر، اما کماکان خود را نویسنده و شاعر می‌داند. پس بقیه این عمر را چگونه سر کرده است؟ او نمی‌داند چرا فقط دو کتاب دارد. به نظرش، هم طبیعی و هم عجیب می‌آید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.