طنزهاي ترامپي از نوع ديگر
خنده در تاریکی
رویا صدر
هنوز دقایقی از شوک بزرگ پیروزی ترامپ، این سرمایهدار و میلیاردر فعال در حوزه املاک و مستغلات، نگذشته بود که صفحات دنیای مجازی کاربران ایرانی، با سرعتی شگفتانگیز پر شد از طنز. از صفحات فیسبوک و تويیتر گرفته تا اینستاگرام و تلگرام. درهرحال تاریخ تکرار میشود؛ اول به صورت تراژدی و بعد کمدی. اگر زمانی یک انتخاب در کشور خودمان برای ما رنگ تراژدی داشت، چه باک که اینبار در آن گوشه دنیا، رئیسجمهوری آمده که تا اطلاع ثانوی میتوان انتخاب او را به طنز گرفت و خندید. در حقیقت اینگونه طنزها بیش از هر چیز متکی بر خاصیت مهم تسلیبخشی طنز بود و مایههایی از ترمیم غرور ملی را با خود داشت؛ بنابراین مضمون بيشتر تويیتها این بود: «اینی که واسه شما نگرانیه، واسه ما هشت سال تجربه است»، یا «وزارت مهاجرت ایران اعلام کرده پناهجویان آمریکایی که غیرقانونی و از طریق دریا وارد کشور شوند، به کمپی در تنب کوچک منتقل خواهند شد»، یا اینکه «بهزودی قایق پناهجویان آمریکایی در سواحل خلیجفارس غرق میشود». جوکهای مبتنی بر دادن ویزا به اتباع آمریکا که از ریاستجمهوری ترامپ فرار میکنند یا لغو شرکت در قرعهکشی لاتاری را نیز میتوان در همین رده گنجاند. البته برخی از همین طنزها، گوشهچشمی به وقایع داخلی نیز داشت. گرچه در این میان بازتاب نگرانی از این انتخاب را بر روابط کشورمان میشد دید: «اطرافیان یهجوری میگن ترامپ رأی آورده حالا چیکار کنیم، انگار تا حالا چیکار میکردن». برخورد طنزآمیز با انتخاب ترامپ، تنها ویژه ایرانیها نبود؛ رئیسجمهورشدن ترامپِ پوپولیست و ناآشنا به ظرايف دیپلماسی، برای آمریکاییها نيز غیرمنتظره و برای بخش مهمی از آنها، مایه سرافکندگی و تحقیر بود. این بود که انتخابش، با موجی از حرکتهای اعتراضی روبهرو شد. این موج از همان ابتدا عناصری از طنز را هم با خود داشت که با مایههایی از هجو و عصبیت توأم بود. این آثار طنز از سویی متکی بر شخصیت خاص ترامپ بود؛ او وجوه مختلف یک شخصیت طنزآمیز را دارد. همانگونه که میدانیم، طنز برخاسته از تضاد است و انتخاب ترامپ بهعنوان رئیسجمهور، دربرگیرنده تضاد میان موقعیت شغلی جدید او با کاراکتر، اخلاق و شخصیتش است. این است که با رویکارآمدنش، در آمریکا و سایر نقاط جهان آثار متعدد کمیک اعم از شو تلویزیونی، کارتون، کولاژ موزیکال، کاریکاتور، داستان کوتاه، مقاله و دیگر آثار طنزآمیز متکی بر این تضاد، آفریده شد که دهها میلیون مخاطب را به خود جلب کرد و همپای حرکتهای مدنی مانند تظاهرات و تشکیل کمپین، در ابراز نارضایتی از انتخاب ترامپ انعکاس یافت. دویچهوله نوشت: با وجود ترامپ، طنزپردازان موضوع کم نمیآورند. مدیر تبلیغات انتشارات پنگوئن از دستور تجدید چاپ 75هزارنسخهای رمان جورج اورول در آمریکا خبر داد. این رمان برداشت طنزآمیزی از یک دولت است که سخنان رئيسجمهورش با آنچه امروز از زبان اطرافیان ترامپ و خود او میشنویم، همسانیهایی دارد. اگر سردرگمی و ناهمسازی را مهمترین ویژگیهای شخصیتهای آثار طنز بدانیم، بهمرور مشاهده این عناصر در رفتار، گفتار و تصمیمات ترامپ، به تعمیق آثار طنز در ارتباط با او انجامید و دستزدن به اقداماتی که انعکاس تمایلات بیگانهستیزی در او بود، مایههایی از خشم و عصبیت را در آثار طنز علیه او جاری كرد؛ آثاری که در پس چهره ترامپ، هیتلر را میدیدند. گاه در انعکاس این خشم و عصبیت تا آنجا پیش رفتند که انتقاد شدند؛ نمونهاش مجله اشپیگل که ترامپ را با قمهای خونچکان در یک دست و سر بریده مجسمه آزادی در دست دیگر، روی جلدش به تصویر کشید و به همين دليل از آن به خاطر ترویج خشونت، انتقاد شد. درهرحال، برگزاری چالشهایی مانند چالش «ترامپ آمد فرار کنید» میان جوانان آمریکایی، نمود احساس خطری است برای رئیسجمهورشدن فردی که به نظر بسیاری از کسانی که او را دستمایه طنز قرار دادهاند، مقام ریاستجمهوری کشورشان را به هجو میکشد. این رویکرد طنزآمیز در ابتدا متکی بر عنصر مهم طنز یعنی «تسکین و رهایی» است. در سایه خنده و طنز میتوان تسکین یافت، به رهایی رسید و واقعیت تلخ را تاب آورد. درعینحال، این آثار طنز متکی بر «نظریه برتری» نیز هست؛ احساس برتری ناگهانی خنده میآفریند و طنزپرداز با کاستن سوژه از طریق طنز، خود را در جایگاه برتر قرار میدهد و سوژه را با رگههایی از تحقیر نگاه میکند؛ گویی میخواهد از او از طریق طنز انتقام بگیرد و از شکوه ناگهانی حاصل از درک برتری خود در قیاس با نابخردی و بیتدبیری طرف مقابل، غرق لذت شود. اینجاست که اقدام عجیب حککردن صورت ترامپ روی زیرپایی دم در از سوي سناتور استرالیایی، معنی پیدا میکند و تصویرش دستبهدست میشود. همچنین این آثار طنز بهخاطر خصلت غافلگیری، مخاطب را به شگفتی وامیدارند و او را در لذت غافلگیری ناشی از یک درک متفاوت از رفتار ترامپ، شریک میکنند. این طنزهای کمتر سرخوشانه و بیشتر هجوآلود، در حقیقت نقاب ناامیدی است در برابر واقعیت تلخ انتخاب رئیسجمهوری که بههیچوجه شایستگی چنین موقعیتی را ندارد. ازاینرو، به نظر میرسد اثر طنز با به سخرهگرفتن سوژه، میخواهد واقعیت را تاب آورد و قدرت ایستادگی در برابرش را داشته باشد. اینبار نیز به نظر میرسد طنز عامل همبستگی میان افکار عمومی بخش مهمی از آمریکاييها با مردم سایر نقاط جهان است!.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.